«Ұстаздық еткен жалықпас, үйретуден балаға», – деп ұлы Абай Құнанбайұлы айтқандай, ұстаздық – төзім мен табандылықты, мейірім мен жауапкершілікті талап ететін қасиетті қызмет. Ұстаз – шәкіртінің бойына білім нәрін сеуіп қана қоймай, жүрегіне ізгілік ұялатып, өмір жолына бағыт-бағдар беретін тұлға. Ол – адамзаттың рухани кемелденуіне жол ашатын, ұрпақтың болашағына бағдар беретін білім мен тәрбиенің шамшырағы. Қай қоғамда да ұстаздың орны ерекше. Себебі елдің ертеңі, ұлттың болашағы бүгінгі ұрпақтың қандай білім мен тәрбие алғанына тікелей байланысты. Ал сол ұрпақтың санасына сәуле түсіріп, бойына адамгершілік қасиеттерді дарытатын жандардың бірі – ұстаз. Сондықтан ұстазды құрметтеу – білімді құрметтеу, ал білімді құрметтеу – болашақты бағалау.

Ислам діні білімге ерекше мән беріп, адам баласын үнемі ізденуге, үйренуге және үйренгенін өзгелерге жеткізуге үндейді. Қасиетті Құранның алғашқы түскен аяттарының «Оқы!» деген бұйрықпен басталуының өзі білімнің діндегі орнын айқын аңғартады.

Алла Тағала қасиетті Құранның «Алақ» сүресінің алғашқы аяттарында:

«Жаратқан Раббыңның атымен оқы! Ол адамды ұйыған қаннан жаратты. Оқы! Раббың аса жомарт. Ол қаламмен үйретті. Адамға білмегенін үйретті», – деп бұйырады. («Алақ» сүресі, 1–5-аяттар)

Бұл аяттарда оқу мен үйренудің, білім алу мен оны меңгертудің маңызы айқын көрініс тапқан. Білім – адамды надандықтан арылтып, ақиқат пен жалғанды ажыратуға көмектесетін құндылық. Ал сол білімді үйретіп, шәкірттің таным көкжиегін кеңейтетін ұстаздың еңбегі қашанда құрметке лайық.

Қасиетті Құранның «Зүмәр» сүресінің 9-аятында: «Білетіндер мен білмейтіндер тең бе?» – делінген.

Бұл аят білім иесінің дәрежесін танытып, адамды ілім үйренуге шақырады. Білімнің қадірін түсінген адам оны үйреткен жанның да қадірін біледі. Өйткені әрбір адамның жетістігінің артында бағыт берген, жөн сілтеген, кейде бір ауыз сөзімен жігерлендірген ұстаз тұрады. Исламда пайдалы білім алу ғана емес, оны игілік жолында жұмсау да маңызды. Адам өз білгенін өзгелермен бөлісіп, қоғамның дамуына үлес қосса, білімнің шынайы жемісі сол кезде көрінеді.

Ұстаздық – пайғамбарлардан қалған ізгі жол

Ұстаздықтың мәні тек ақпарат жеткізу немесе белгілі бір пәнді меңгерту емес. Оның тереңінде адамды тәрбиелеу, жүрегіне имандылық ұялату, бойына көркем мінез қалыптастыру секілді үлкен міндеттер жатыр.

Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) адамдарға ақиқатты үйретіп, оларды ізгілікке шақырды. Оның өмірі – білім мен тәрбиені ұштастырудың, көркем мінезбен үлгі болудың жарқын өнегесі.

Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзінің миссиясын білім мен тәрбиеге қатысты былайша білдірген: «Расында, мен мұғалім ретінде жіберілдім», – деген. (Ибн Мәжа риуаят еткен хадис)

Бұл хадис ұстаздықтың маңызын аңғартады. Адамдарға ақиқатты түсіндіру, білмегенін үйрету, жақсы мен жаманды ажыратуға көмектесу – ізгілікке бастайтын маңызды қызмет. Ұстаздың шәкіртке берген білімі оның санасында сақталып қана қоймай, өмірлік ұстанымына айналуы мүмкін. Бір шәкіртке көрсетілген қолдау оның өзіне деген сенімін арттырса, екіншісіне айтылған орынды ескерту қателігін түзетуге ықпал етеді. Кейде ұстаздың қарапайым ғана жылы сөзі шәкірттің жүрегіне үміт ұялатып, алға ұмтылуына себеп болады. Сондықтан ұстаздық – біліммен бірге мейірім мен парасатты қажет ететін үлкен аманат.

Қазақ халқы ұстазды ежелден қадір тұтып, оның еңбегіне ерекше құрметпен қараған. «Ұстазы жақсының – ұстамы жақсы», «Ұстаздан шәкірт озар» деген нақылдар осы ұғымның тереңдігін көрсетеді.

Шәкірттің ұстаз алдындағы міндеті – оның еңбегін бағалау, үйреткен білімін құрметтеу, ақыл-кеңесін орынды қабылдау және әдеп сақтау. Ұстазға деген құрмет тек сәлем берумен немесе алғыс айтумен шектелмейді. Ол – ұстаздан алған білімді дұрыс пайдалану, жақсы мінезді бойға сіңіру, өз ісіңе жауапкершілікпен қарау арқылы да көрініс табады. Дегенмен ұстазға құрмет көрсету оның әрбір пікірін сынсыз қабылдау дегенді білдірмейді. Білім жолында сұрақ қою, түсінбеген нәрсені әдеппен сұрау және ақиқатты іздеу де маңызды. Нағыз білім ізденіспен, әдеппен әрі өзара құрметпен толығады.

Ұстазға құрмет көрсету – оның адам ретіндегі қадір-қасиетін бағалау ғана емес, білімнің қоғамдағы орнын мойындау. Білім иесіне ізет танытқан шәкірт ілімнің қадірін түсінеді, ал ілімнің қадірін түсінген адам өзгенің де еңбегін бағалай біледі.

Білімді ұрпақ қалыптастыру үшін тек оқыту жеткіліксіз. Біліммен қатар тәрбие де берілуі керек. Өйткені білім адамның мүмкіндігін арттырса, тәрбие сол мүмкіндікті қай бағытта қолдану керектігін үйретеді. Ұстаздың басты міндеттерінің бірі – шәкіртке адалдықты, әділдікті, сабырлылықты, еңбекқорлықты және өзгеге құрметпен қарауды үйрету. Бұл қасиеттер адамның жеке өмірінде де, қоғамдағы қарым-қатынасында да маңызды орын алады.

Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) көркем мінездің маңызын ерекше атап өткен. Оның өмірі адамдарға мейірімділік танытудың, өзгеге жақсылық жасаудың және ізгі қарым-қатынас орнатудың үлгісі болды.

Ұстаз да шәкіртіне айтқан ақылын өз ісімен көрсете білгенде, оның өнегесі тереңірек әсер етеді. Әділ ұстаз шәкіртін туралыққа үйретеді. Сабырлы ұстаз қиындыққа мойымаудың үлгісін көрсетеді. Мейірімді ұстаз өзгеге жанашыр болудың қадірін ұғындырады. Сондықтан ұстаздың тұлғалық болмысы мен адамгершілік қасиеттері оның берген білімімен қатар маңызды. Шәкірт кейде ұстаздың айтқан сөзінен гөрі, оның күнделікті іс-әрекетінен көбірек өнеге алады.

Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Адам қайтыс болғанда, үш нәрседен басқа амалы тоқтайды: үзілмейтін садақа, пайдаға асатын білім және оған дұға жасайтын ізгі ұрпақ», – деген. (Муслим риуаят еткен хадис)

Бұл хадис пайдалы білімнің адам өміріндегі орнын терең түсіндіреді. Адамның материалдық дүниесі уақыт өте келе ескіріп, қолданыстан шығуы мүмкін. Ал өзгеге үйреткен пайдалы білімі мен көрсеткен ізгі өнегесі кейінгі ұрпақтың игілігіне жараса, оның пайдасы ұзаққа жалғасады. Ұстаздың еңбегінің ерекшелігі де осында. Ол бір шәкіртке үйреткен білімін сол шәкірттің болашақта басқа адамдарға жеткізуі арқылы көптеген жанға пайда тигізуі мүмкін. Бір адамның санасына себілген білім дәні уақыт өте келе тұтас қоғамға қызмет ететін үлкен игілікке айналады.

Мәселен, ұстаздан білім алған шәкірт кейін дәрігер болып адам өмірін сақтауы, сәулетші болып халыққа қажетті ғимараттар жобалауы, ғалым болып жаңа жаңалық ашуы немесе өзі ұстаз болып келесі буынға білім беруі мүмкін. Осындай жетістіктердің бастауында оның білім алуына ықпал еткен ұстаздардың еңбегі жатады.

Демек, ұстаздың қызметі тек бүгінгі сабақпен немесе белгілі бір оқу жылымен шектелмейді. Оның еңбегі шәкіртінің өмірінде, қоғамға жасаған қызметінде және кейінгі ұрпаққа берген тәрбиесінде жалғасын табады.

Бала тәрбиесі – бір ғана адамның немесе бір мекеменің міндеті емес. Бұл – отбасы мен қоғамның ортақ жауапкершілігі. Әсіресе ата-ана мен ұстаздың өзара түсіністігі мен ынтымақтастығы баланың дұрыс қалыптасуына ықпал етеді.

Ата-ана баланың бойына алғашқы әдеп пен мінезді сіңірсе, ұстаз оның білімін жетілдіріп, танымын кеңейтеді. Екеуінің де мақсаты – саналы, тәрбиелі, білімді әрі елге пайдалы азамат қалыптастыру. Осы жолда ата-ана ұстаздың еңбегін бағалап, баласын білімге құрметпен қарауға үйретуі қажет. Ал ұстаз әрбір шәкірттің қабілеті мен ерекшелігін ескеріп, оның бойындағы жақсы қасиеттерді дамытуға күш салғаны жөн. Ұрпақ тәрбиесіне бейжай қарамайтын қоғам ұстаздың мәртебесін көтеріп қана қоймай, оның еңбегіне қажетті жағдай жасауы керек. Өйткені білім мен тәрбиенің сапасы – елдің ертеңіне тікелей әсер ететін маңызды құндылық.

Ислам діні білім алуға, пайдалы ілім таратуға және адамгершілікті сақтауға үндейді. Осы тұрғыдан алғанда, ұстаздық – үлкен жауапкершілікпен қатар, қоғамға пайда әкелетін сауапты қызмет. Ал шәкірт үшін ұстазын құрметтеу, үйреткен білімін бағалау және сол білімді игілікке жарату маңызды.

Ұстаздың қадірін білген ұрпақ білімнің бағасын түсінеді. Білімнің бағасын түсінген ұрпақ елінің болашағына жауапкершілікпен қарайды. Сондықтан ұстазға құрмет көрсету – өткенге тағзым ғана емес, келешекке жасалған қамқорлық.

Алла Тағала барша ұстаздың еңбегіне береке беріп, білім жолындағы ізденістерін жемісті етсін! Шәкірттеріне пайдалы білім үйретіп, ұрпақ тәрбиелеу жолындағы ізгі амалдарын қабыл етіп, екі дүниенің жақсылығын нәсіп етсін!

Ержан Көшкімбай

Мойынқұм ауданының бас имамы