Ислам діні адам баласын тек құлшылық жасауға ғана емес, сонымен қатар өзіне жүктелген міндеттерді адал атқаруға, аманатқа қиянат жасамауға, өзгелердің алдындағы жауапкершілігін сезінуге шақырады. Мұсылманның көркем мінезі оның сөзімен ғана емес, ісімен, уәдесіне беріктігімен және өз міндетіне деген адалдығымен өлшенеді.

Адам өмірінде жауапкершіліктің орны ерекше. Әке баласының тәрбиесіне жауапты, ана отбасының амандығына жауапты, басшы қарамағындағы адамдарға жауапты, саудагер саудадағы адалдыққа жауапты, ал әрбір адам өзінің сөзі мен ісіне жауап береді. Жауапкер болу — жай ғана міндет атқару емес, ол аманатқа адалдық танытып, Алланың алдында да, адамдардың алдында да жауапкершілікті сезіну.

Шариғатта жауапкершілік мәселесі кең мағынада қарастырылады. Ол адамның Жаратушы алдындағы борышын, отбасы алдындағы міндетін, қоғамға қатысты жауапкершілігін және өзге адамдардың ақысын сақтауын қамтиды. Ендеше, мұсылман адамның жауапкершілігі, оған жүктелген міндеттер және осы міндеттерді орындаудың діни маңызы туралы кеңінен тоқталайық.

1. Жауапкершілік — Алланың берген аманаты.

Алла Тағала қасиетті Құранда «Ниса» сүресінің 58-аятында былай дейді: «Расында, Алла сендерге аманаттарды өз иелеріне тапсыруларыңды және адамдардың арасында билік айтқанда әділдікпен үкім етулеріңді бұйырады».  Бұл аят әрбір мұсылманға үлкен жауапкершілік жүктейді. Аманат дегеніміз тек біреудің ақшасын немесе затын сақтау ғана емес. Аманаттың аясы әлдеқайда кең. Оған адамның қызметі, отбасы, бала тәрбиесі, берген уәдесі, білімі, сөзі және қоғамдағы орны да кіреді.

Мысалы, басшыға қызмет берілсе, ол сол қызметті халықтың игілігі үшін атқаруға міндетті. Ұстазға шәкірт сеніп тапсырылса, ол шәкіртке дұрыс білім мен тәрбие беруге тырысуы керек. Ата-анаға бала аманат етілсе, оның тәрбиесіне, денсаулығына, біліміне және рухани дамуына көңіл бөлуі қажет. Сол сияқты имамға жамағаттың діни сауатын арттыру, адамдарды жақсылыққа шақыру міндеті жүктеледі. Саудагерге адал сауда жасау, сатып алушыны алдамау міндеті жүктеледі.

2. Әрбір адам өз міндеті үшін жауап береді

Ардақты Пайғамбарымыз Мухамед (оған Алланың игілігімен сәлемі болсын) хадисте: «Әрқайсысың бақташысыңдар әрі әрқайсысың өз қарамағыңдағылар үшін жауаптысыңдар», — деген. Бұл хадис «Сахих Муслимде» және басқа хадис жинақтарында келген. Онда басшының халыққа, ер адамның отбасына, әйел адамның отбасындағы өз міндеттеріне қатысты жауапкершілігі баяндалады. Осы хадиске терең үңілсек, исламда ешкімнің жауапкершіліктен толық бос еместігін түсінеміз. Біреу басшы болар, біреу қызметкер болар, біреу ұстаз, біреу шәкірт болар. Бірақ әр адамның өзіне тиесілі міндеті бар.

Кейде адам өзіне берілген міндетті орындамай тұрып, өзгелерден тәртіп пен жауапкершілікті талап етеді. Біреудің кемшілігін оңай байқайды, бірақ өзінің кемшілігін көрмейді. Өзгелердің міндетін сөз етеді, алайда өзінің аманатына қаншалықты адал екенін ойламайды.

 Мұсылман адам алдымен өзіне есеп беруі керек: Мен өзіме жүктелген міндеттерді орындап жүрмін бе? Өзгелердің ақысына құрметпен қараймын ба? Берген уәдемде тұрамын ба? Қызметімді адал атқарып жүрмін бе? Менің әрекетім өзгелерге пайда әкеліп жатыр ма?

Осындай сұрақтар адамның өзін тәрбиелеуіне көмектеседі. Өйткені жауапкершілікті сезіну — кемелдікке бастайтын жол.

3. Жауапкердің ең маңызды міндеті — әділ болу

Ислам діні әділдікті аса жоғары бағалайды. Әділдік дегеніміз — өз пайдасын ғана ойламай, әркімнің құқығын сақтау, ешкімге орынсыз зиян келтірмеу және адамдарға тең көзқараспен қарау. Алла Тағала «Ниса» сүресінің 58-аятында аманатты орындаумен бірге адамдар арасында әділдікпен үкім етуді де бұйырған.  Бұл өсиет кез келген жауапты қызмет иесіне қатысты.

Басшы өз туысын ғана қолдап, басқа адамдардың еңбегін елемеуге тиіс емес. Ұстаз оқушыларға баға қойғанда әділ болуы қажет. Саудагер бір адамға жақсы, екінші адамға жаман қарым-қатынас жасамауы керек. Отбасында да әр адамның құқығы мен қадір-қасиеті сақталуға тиіс.

Әділдік жоқ жерде сенім әлсірейді. Сенім әлсіреген жерде адамдардың арасындағы сыйластық та азаяды. Кейде әділ болу оңай емес. Өйткені адам өзіне жақын адамды жақтауы немесе өзіне тиімді шешім қабылдауы мүмкін. Алайда мұсылманның өлшемі жеке пайда емес, ақиқат пен әділдік болуы керек.

4. Сөзге беріктік және уәдеге адалдық

Адамның жауапкершілігі оның сөзінен де көрінеді. Біреуге уәде беріп, оны орындауға мүмкіндігі бола тұра себепсіз орындамау — сенімге нұқсан келтіретін әрекет. Мұсылман адам сөйлегенде ойланып сөйлеуі керек. Орындай алмайтын істі міндетіне алмауға, берген уәдесін ұмытпауға және өзгені бос үмітпен күттірмеуге тырысуы қажет.

Мысалы, басшы қызметкеріне белгілі бір жұмысты орындауға уәде берсе, оны ұмыт қалдырмауы керек. Қарыз алған адам қарызын қайтаруды жоспарлап, мүмкіндігіне қарай өтеуге әрекет жасауы тиіс. Ата-ана баласына уәде бергенде де жауапкершілікті сезінуі қажет.

Бұл жерде бір маңызды мәселе бар: кейде адам уәдесін орындауға шын ниеттенеді, бірақ күтпеген жағдайларға байланысты орындай алмай қалады. Мұндайда ол жағдайды ашық түсіндіріп, кешірім сұрап, мүмкін болса, жаңа мерзімді келісуі керек. Жауапкершілік дегеніміз — ешқашан қателеспеу емес. Жауапкершілік — қателігін мойындап, оны түзетуге әрекет ету.

5. Адал еңбек — жауапкершіліктің көрінісі

Исламда адал еңбек етуге, өз міндетін сапалы орындауға және өзгелердің ақысын сақтауға үлкен мән беріледі. Адамның қызметі қандай болса да, ол өз жұмысына немқұрайлы қарамауы керек. Өйткені жұмыс барысында жіберілген салғырттық кейде басқа адамдарға зиян келтіруі мүмкін.

Мәселен, мұғалім сабаққа дайындалмаса, оқушының білім алуына кедергі келуі ықтимал. Қызметкер өз міндетін орындамаса, басқа әріптестеріне қосымша ауыртпалық түседі. Саудагер тауардың кемшілігін жасырып сатса, сатып алушының сенімін жоғалтады. Сондықтан адал еңбек тек жалақы алу үшін істелетін әрекет емес. Ол — адамның мінезін, иманын және өзгелерге деген құрметін көрсететін өлшем.

Мұсылман қызметкер жұмыс уақытын бағалап, өзіне тапсырылған істі мүмкіндігінше сапалы атқаруға тырысады. Ал жұмыс беруші де қызметкерлерінің ақысын уақытында беріп, олардың құқығын сақтауы керек.

Жауапкершілік бір жақты талап емес. Әрбір тарап өз міндетін орындағанда ғана әділ қарым-қатынас қалыптасады.

6. Отбасы алдындағы жауапкершілік

Отбасы — адамға үлкен жауапкершілік жүктейтін орта. Отбасындағы әрбір адамның өз міндеттері мен құқықтары бар. Ата-ананың басты міндеттерінің бірі — баланы асырап қана қоймай, оған дұрыс тәрбие беру. Балаға адалдықты, үлкенді құрметтеуді, кішіге қамқорлық көрсетуді, шын сөйлеуді және өз міндетін орындауды үйрету қажет.

Бала тәрбиесі тек сөзбен жүзеге аспайды. Ата-ана өзі үлгі көрсетуі керек. Егер әке баласына шындықты айтуды үйретіп, өзі өтірік айтса, оның тәрбиесі әлсіз болады. Егер ата-ана баладан жауапкершілік талап етіп, өзі уәдесінде тұрмаса, балаға дұрыс үлгі көрсете алмайды.

Сондай-ақ ерлі-зайыптылар бір-бірінің құқықтарын құрметтеп, отбасының берекесі үшін ынтымақтасуы керек. Отбасындағы міндеттерді әділ бөлісу, бір-біріне қолдау көрсету, қиындықтарды сабырмен шешу — берік отбасының негізі.

Пайғамбарымыздың  (оған Алланың игілігімен сәлемі болсын) әркім өз қарамағындағы адамдар үшін жауапты екені туралы хадисі отбасының тәрбиесі мен амандығына ерекше назар аударуға үндейді.  Балаға уақыт бөлу, оның жағдайын сұрау, ақылын тыңдау, қателескенде дұрыс бағыт көрсету — ата-ананың маңызды міндеттері. Отбасына жауапкершілікпен қараған адам қоғамға да жауапты ұрпақ тәрбиелеуге үлес қосады.

7. Қызмет пен билік — артықшылық емес, аманат

Қоғамда кейбір адамдарға басшылық ету, шешім қабылдау немесе өзге адамдардың жұмысын ұйымдастыру міндеті беріледі. Мұндай қызмет адамның абыройын арттыруы мүмкін, бірақ оның жауапкершілігін де көбейтеді.

Ислам түсінігінде басшылық — тек бұйрық беру немесе өзгелерден талап ету емес. Ол адамдардың жағдайын ойлау, олардың құқықтарын қорғау, әділ шешім қабылдау және өзіне сеніп тапсырылған істі адал жүргізу дегенді білдіреді.

Алла Тағала «Ниса» сүресінің 58-аятында аманаттарды иелеріне тапсыруды және әділдікпен үкім етуді бұйырады. Бұл қағида жауапты қызметтегі адамдар үшін де маңызды.

Жауапты адам өз қызметін жеке басының пайдасына пайдаланбауы керек. Қарамағындағы адамдарға орынсыз қысым көрсету, таныстықпен шешім қабылдау, өзгенің еңбегін иемдену немесе халықтың сенімін теріс пайдалану — аманатқа қайшы әрекеттер. Нағыз басшы өзгенің кемшілігін ғана іздемейді, өзінің де есебін жүргізеді. Ол қол астындағы адамдарға талап қойған кезде өзі де сол талапқа сай болуға тырысады.

8. Өзгенің ақысын сақтау — мұсылманның міндеті

Адамның Алла алдындағы құлшылығы мен адамдар алдындағы қарым-қатынасы бір-бірімен байланысты. Намаз оқу, ораза ұстау және басқа да ғибадаттар мұсылман үшін маңызды. Сонымен қатар ол өзгенің құқығын бұзудан сақтануы керек.

Біреудің ақысын жеу тек ақшаға қатысты емес. Адамның ар-намысына тию, жала жабу, өсек айту, жалған куәлік беру, біреудің еңбегін бағаламау немесе сеніп тапсырылған мүлікке қиянат жасау да адамдардың құқығына зиян келтіруі мүмкін.

Мысалы, біреу сізге сырын сеніп айтса, оны орынсыз тарату сенімге қиянат болуы ықтимал. Бір адамның еңбегін өз атыңызға иемдену әділетсіздік болады. Қарызды қайтаруға мүмкіндігі бола тұра әдейі созу да жауапкершіліктің әлсіздігін көрсетеді.

Сондықтан мұсылман әрбір әрекетінің салдарын ойлауы керек. Біреуге зиян келтірген болса, қателігін мойындап, кешірім сұрап, келтірген зиянды өтеуге тырысқаны жөн.

Адамның ақысы мәселесінде тек өкініп қоюмен шектелмей, мүмкін болған жағдайда құқық иесінің ақысын қалпына келтіру маңызды.

Жауапкершілікті қалай күшейтеміз?

Әрбір адам өзінің жауапкершілігін арттыру үшін бірнеше маңызды қадам жасай алады.

Ниетті түзету. Әр істі адалдықпен және пайдалы мақсатпен атқаруға ұмтылу.

Міндеттерді нақты білу. Өз құқығың мен міндетіңді ажыратып, қай істі орындау қажет екенін түсіну.

Уақытты бағалау. Маңызды істерді себепсіз кейінге қалдырмау.

Өзіңе есеп беру. Күн соңында қандай істі дұрыс орындағаныңды және нені түзету керектігін ойлау.

Қателікті мойындау. Ақталудың орнына мәселені шешуге әрекет ету.

Өзгенің ақысын сақтау. Қарыз, уәде, аманат және адамдардың ар-намысына қатысты мәселелерде мұқият болу.

Алладан жәрдем сұрау. Дұға жасап, жақсы амалдарға тұрақтылық тілеу.

Ең бастысы — жауапкершілікті өзгенің міндетін бақылаудан емес, өз міндетіңді орындаудан бастау. Адам өз ісіне адал болса, оның жақсы мінезі айналасына да әсер етеді.

  Қайыпбай Шылылмбетов 

Қордай ауданы, Беріктас ауылы  

 «Мухамедамин» мешіті молдасы