Қазақ халқының салт-дәстүрі — ұлттың ғасырлар бойы жинақтаған өмір тәжірибесінің көрінісі. Әрбір дәстүрдің ар жағында халықтың дүниетанымы, мінезі, тәрбиесі мен адамға деген құрметі жатыр. Бірі баланың дүниеге келуіне байланысты болса, енді бірі шаңырақ көтеру, қонақ күту, көршілік қарым-қатынас, үлкенді сыйлау сияқты қоғамдық қатынастарды реттеп отырған.

 Солардың бірі — ерулік дәстүрі

 Ерулік — сырт көзге қарапайым ғана қонақасы секілді көрінуі мүмкін. Алайда оның астарына үңілсек, бұл дәстүрдің мәні өте терең. Ерулік арқылы қазақ жаңа келген адамды жатсынбаған, оның жаңа ортаға тез бейімделуіне жағдай жасаған, көршілік байланысты нығайтқан. Яғни ерулік — дастарқаннан бұрын адамды адамға жақындататын ізгі ниет.

 Қазақтың «Жақсы көрші — туыстан жақын» деген ұстанымы осындай дәстүрлер арқылы өмірде көрініс тапқан.

 Ерулік қалай пайда болды?

 Қазақтың дәстүрлі өмірінде көшіп-қону ерекше орын алған. Малдың жайына, жердің жағдайына қарай қоныс ауыстыру — қалыпты тіршілік салты болған. Бір ауылдан екінші ауылға, бір өңірден басқа өңірге көшіп барған отбасылар аз емес.

 Жаңа қонысқа барған отбасы ол жердегі адамдардың бәрін бірден танымайды. Сол сияқты бұрыннан отырған ауыл тұрғындары да жаңа көшіп келген жандардың жөнін, жағдайын білмеуі мүмкін.

 Осындай кезде көрші-қолаң жаңа қоныстанған отбасыға ерулік беріп, үйіне шақырған.

 Бұл дәстүрдің бір қарағанда қарапайым болып көрінетін әрекетінің өзі үлкен әлеуметтік мағынаға ие болған. Өйткені жаңа жерге келген адамға ең алдымен орта керек. Оның өзін қауіпсіз, жайлы әрі еркін сезінуі үшін айналасында таныс адамдардың болғаны маңызды. Ерулік осы қажеттілікті қамтамасыз еткен.

 Жаңа көршіге:

 «Қош келдіңіздер! Қоныстарыңыз құтты болсын! Енді бізбен бірге бір ауылда тұрасыздар, аралас-құралас болайық»-деген ниет білдірілген.

 Мұның өзі адамның жаңа ортаға деген сенімін арттырған.

 Ерулік — қазақтың қонақжайлығы ғана емес

 Қазақты қонақжай халық деп жиі айтамыз. Бұл — дұрыс. Бірақ еруліктің мәнін тек қонақжайлықпен шектеу жеткіліксіз.

 Қонақжайлықта көбіне қонақты күту, төрге шығару, дастарқан жаю басым болса, ерулікте қарым-қатынасты бастау мақсаты жатыр.

 Яғни ерулік — «келген қонақты күту» емес, «келген адамды өз ортамызға қосу».

 Осы ерекшелігімен ерулік басқа да дәстүрлерден дараланады.

 Жаңа көршіге ерулік берген адам онымен танысып қана қоймайды. Екі отбасы арасында байланыс пайда болады. Кейін балалар араласады, үлкендер амандасып тұрады, қажет кезінде бір-біріне қолғабыс етеді.

 Осылайша бір шаңыраққа келген жаңа отбасы біртіндеп тұтас ауылдың бір бөлігіне айналады.

Көршілік — қазақ үшін үлкен жауапкершілік

 Қазақ халқы көршілік қарым-қатынасқа ерекше мән берген. «Көрші ақысы — Тәңір ақысы» деген сөздің өзі көршінің алдындағы жауапкершіліктің қаншалықты жоғары болғанын көрсетеді.

 Көрші — күн сайын көретін адам ғана емес. Ол сенің үйіңнің қуанышын да, қайғысын да көретін жан. Бір нәрсе қажет болса, ең алдымен көмекке келетін де — көрші.

 Қазақ ауылында бір үйдің қазаны қайнаса, көрші де дәм тататын. Бір үйде той болса, көрші атсалысатын. Бір үйге қайғы келсе, көрші жұбату айтатын.

 Осындай тығыз қарым-қатынастың қалыптасуына ерулік секілді дәстүрлердің де ықпалы зор болған.

Ерулік арқылы жаңа ортаға бейімделу

 Қазіргі заманда адам жаңа қалаға, жаңа ауданға немесе жаңа тұрғын үйге көшіп барғанда өзінің көршілерін бірден тани бермейді. Кейде бір үйде бірнеше жыл тұрып, жанындағы адамның есімін білмейтін жағдайлар кездеседі.

 Бұрынғы қазақ қоғамында мұндай алшақтықтың болмауына ерулік секілді салттар ықпал еткен.

 Жаңа көшіп келген отбасыға көршілердің арнайы көңіл бөлуі — олардың ортаға тез араласуына мүмкіндік берген.

 Әсіресе әйелдер арасындағы аралас-құраластықтың қалыптасуы маңызды болған. Әйелдер бір-бірімен танысып, үй шаруасына қатысты кеңесіп, балаларды араластырған. Ер азаматтар шаруашылық, мал, жер, қоныс мәселелері туралы сөйлескен.

 Осының бәрі жаңа отбасының елге сіңісуін жеңілдеткен.

Еруліктің тәрбиелік мәні

 Ерулік — үлкендер мен жастарға бірдей тәрбие беретін дәстүр.

 Үйге жаңа көрші көшіп келгенде, ата-ана баласына:

 «Барып амандас. Көрші келді, қоныс құтты болсын деп айт»- деп үйреткен.

 Бала осылайша үлкендерден әдептілікті, сыпайылықты, адамдармен қарым-қатынас жасауды үйренген.

 Ең бастысы — жаңа келген адамды жатсынбау деген ұғым қалыптасқан.

 Бұл бүгінгі қоғам үшін де өте маңызды тәрбие.

 Өйткені адамды сыртқы жағдайына, тұрғылықты жеріне, әлеуметтік жағдайына немесе шыққан ортасына қарап бөлмей, оны адам ретінде құрметтеу — үлкен мәдениеттің белгісі.

 Ерулік осы адамгершілік қағиданы күнделікті өмірде үйреткен.

Дастарқанның астарындағы үлкен мағына

 Қазақ үшін дастарқан — жай ғана тамақ ішетін орын емес. Дастарқан басында адамдар сөйлеседі, танысады, ақылдасады, өкпе-назын тарқатады.

 Ерулік кезінде жайылған дастарқан да осындай қызмет атқарған.

 Жаңа көрші мен бұрыннан тұрып жатқан ауыл адамдары дастарқан басында танысып, әңгіме-дүкен құрған. Әркім өзінің жөнін айтып, келген отбасы өздерінің қайдан көшіп келгенін, кім екенін, қандай шаруамен айналысатынын таныстырған.

 Бір дастарқан басындағы әңгіме кейін үлкен достықтың басталуына себеп болуы мүмкін.

 Сондықтан қазақта дастарқанның қадірі ерекше.

 Дастарқан — адамдарды біріктіретін рухани көпір.

 Үлкеннің батасы

 Еруліктің тағы бір тағылымды қыры — ақ бата.

 Қазақ жаңа қонысқа келген адамға жақсы тілек айтқан. Үлкен кісілер жаңа үйге:

 «Қоныстарың құтты болсын!

 Шаңырақтарың биік болсын!

 Ырыс-несібелерің мол болсын!

 Көршілеріңмен тату болыңдар!

 Береке-бірліктерің арта берсін!»- деген сияқты ақжолтай тілектерін білдірген.

 Бата арқылы үлкендер жаңа келген отбасының болашағына жақсы ниет білдірген.

 Бұл жерде де дәстүрдің басты мақсаты — жақсылық тілеу, татулық орнату, адамдарды жақындастыру.

  Ерулік пен «жатсынбау» ұғымы

 Қазақ қоғамында адамды жатсындырмау өте маңызды болған.

 Қайдан келгеніне қарамастан, ауылға жаңа адам келсе, оны қарсы алып, жөн сұрасқан. Өйткені қазақтың дүниетанымында әр адам — белгілі бір ортаға, бір қоғамға тиесілі.

 «Біз» және «олар» деп бөлуге емес, «ел болайық» деген түсінікке басымдық берілген.

 Ерулік осы ұстанымның жарқын көрінісі

 Бүгінде қоғамда адамдардың бір-біріне деген сенімі мен өзара қарым-қатынасы маңызды мәселеге айналып отыр. Осындай кезде ұлттық дәстүрлердің тәрбиелік мәнін қайта қараудың пайдасы зор.

  Қазіргі қала өміріндегі ерулік

 Ерулікті міндетті түрде бұрынғыдай мал сойып, үлкен дастарқан жасап өткізу шарт емес.

 Дәстүрдің формасы уақыт талабына қарай өзгеруі мүмкін. Бірақ оның мазмұны сақталуы тиіс.

 Мысалы, көпқабатты үйге жаңа отбасы көшіп келсе, көршілерінің бірі шайға шақыруы мүмкін. Ауладағы тұрғындар танысып, жаңа көршіге қажетті кеңестерін айтуы мүмкін. Балалары болса, олардың да ауладағы балалармен араласуына жағдай жасауға болады.

 Міне, осының бәрі — еруліктің қазіргі заманға бейімделген үлгісі.

 Ең бастысы — дастарқанның көлемі емес, ниеттің тазалығы.

 Жастарға берер өнегесі

 Ұлттық дәстүрді жас ұрпаққа үйрету үшін оны құр сөзбен түсіндіру аздық етеді. Оны өмірде көрсету қажет.

 Егер бала ата-анасының жаңа көршіге барып, «Қоныстарыңыз құтты болсын» деп ізет білдіргенін көрсе, ол да осы әдетті бойына сіңіреді.

 Егер бала көршінің қуанышына бірге қуанып, қиындықта қолдау көрсетудің дұрыс екенін көрсе, оның бойында мейірімділік қалыптасады.

 Сондықтан ерулік — жастарды адамгершілікке, бауырмалдыққа, сыйластыққа, қонақжайлыққа және көршілік мәдениетке тәрбиелейтін дәстүр.

 Ерулік — бірліктің бастауы

 Бірлік дегенде көбіне үлкен ұғымдарды ойлаймыз. Алайда қоғамдағы татулықтың негізі қарапайым қарым-қатынастан басталады.

 Көрші көршімен тату болса — аула тыныш.

 Ағайын бір-бірімен сыйласса — отбасы берекелі.

 Отбасылар тату болса — ауылдың ынтымағы артады.

 Ауылдар мен елді мекендер берекелі болса — қоғамның тұрақтылығы нығаяды.

 Осы тұрғыдан алғанда, ерулік — шағын ғана отбасы дәстүрі емес, қоғамдық татулықтың бір тетігі.

  Дәстүрдің сыртқы емес, ішкі мәнін сақтау керек

 Бүгінде кейде салт-дәстүрді тек сыртқы рәсім ретінде қабылдап жатамыз. Мол дастарқан, көп қонақ, үлкен той — дәстүрдің белгісі сияқты көрінуі мүмкін.

 Бірақ дәстүрдің шынайы құндылығы оның көлемінде емес, мәнінде.

 Ерулік жасағанда да басты мәселе қанша адам шақырылғаны немесе қанша тағам қойылғаны емес. Маңыздысы — жаңа келген адамға деген құрмет.

 Бір кесе шай мен шынайы ықыластың өзі кейде үлкен дастарқаннан әлдеқайда бағалы болуы мүмкін.

 Себебі адамның есінде дастарқанның көлемі емес, оған көрсетілген көңіл қалады.

  «Қоныс құтты болсын» — ізгі тілектің белгісі

 Қазақта жаңа үйге кірген адамға жақсы тілек айту дәстүрі де бекер қалыптаспаған.

 «Қоныс құтты болсын!»- деген сөздің өзінде үлкен мағына бар. Бұл — жаңа өмірге ақ жол тілеу.

 Жаңа қоныс — жаңа бастама. Адам жаңа жерге келгенде оның алдында жаңа орта, жаңа көршілер, жаңа тіршілік басталады.

 Сондықтан қазақ жаңа қонысқа келген жанды жақсы сөзбен қарсы алған.

 Жақсы сөз — көңілге медеу.

 Жылы сөз — адамдарды жақындастырады.

 Ізгі тілек — жаңа ортаға деген сенімді арттырады.

  Ерулікті жаңғырту — ұлттық мәдениетті жаңғырту

 Салт-дәстүрдің өміршең болуы оны кейінгі ұрпақтың қабылдауына байланысты.

 Ерулік те сондай дәстүрлердің қатарында. Оны тек өткеннің естелігі ретінде емес, қазіргі қоғамға қажет құндылық ретінде қарастыруға болады.

 Бүгінде жаңа көршіге есік ашу, танысу, шайға шақыру, ауладағы ортақ мәселелерді бірге шешу — адамдар арасындағы байланысты күшейтеді.

 Ал бір-бірімен араласатын көршілер көп жағдайда бір-біріне сенім артады. Сенім бар жерде көмек бар. Көмек бар жерде мейірім бар. Мейірім бар жерде береке бар.

 Бұл — еруліктің бүгінгі күндегі ең маңызды мәндерінің бірі.

  Дәстүрден тағылым

 Ерулік бізге бір ғана нәрсені үйретпейді. Оның бойында бірнеше үлкен құндылық тоғысқан.

 Ол — қонақжайлық.

 Ол — бауырмалдық.

 Ол — көршілік сыйластық.

 Ол — үлкенге құрмет, кішіге ізет.

 Ол — жатсынбау.

 Ол — бірлік пен татулық.

 Ол — адамға деген ізгі ниет.

 Осы құндылықтардың барлығы бүгінгі қоғамға да қажет.

  Қорытынды

 Ерулік — қазақ халқының өмір салтынан туған, бірақ мәні уақыт өткен сайын құнын жоғалтпайтын дәстүр.

 Бір үйдің көшіп келуі арқылы басталған қарапайым ерулік екі отбасының, кейін екі әулеттің, тіпті тұтас ауылдың аралас-құраластығына себеп болған.

 Қазақ осы арқылы жаңа келген адамға «сен бөтен емессің» деген.

 Бұл — үлкен философия.

 Қазіргі қоғамда да адамға адамның жылуы, көршінің қамқорлығы, ағайынның қолдауы аса қажет. Технология дамып, өмір салты өзгергенімен, адамның адамға деген қажеттілігі өзгермейді.

 Сондықтан ерулік дәстүрін жаңғырту — өткенді қайталау емес. Бұл — халқымыздың адамгершілік құндылықтарын бүгінгі күнге бейімдеп, келешек ұрпаққа жеткізу.

 Ерулік — бір үйге келген адамды қарсы алу ғана емес, бір адамды өз ортаңа қабылдау.

 Ерулік — бір дастарқан ғана емес, екі жүректің арасын жалғайтын көпір.

 Ерулік — көршілік сыйластықтың, елдік пен бірліктің, қазақы кеңпейілділік пен бауырмалдықтың белгісі.

 Осындай дәстүрлер ұмытылмай, кейінгі ұрпақтың өмірінде жалғасын тапса, ұлттық құндылықтарымыз да өз өміршеңдігін жоғалтпайды. Өйткені дәстүр — өткеннің сарқыншағы емес, бүгінгі ұрпақты тәрбиелеп, ертеңгі күнге жол көрсететін рухани мұра.

Ахат Қайыпбергенұлы

Әбдірашит ата мешітінің имамы.