Адам баласының өмірінде түрлі жағдайлар кездеседі. Бірде жағдайы жақсы болса, бірде қаржылық қиындыққа тап болады. Осындай кезде біреуден қарыз алу қажеттілігі туындауы мүмкін. Ислам діні қарыз алуға тыйым салмайды. Керісінше, мұқтаж адамға көмектесуді, қиындыққа түскен бауырға қолдау көрсетуді үлкен сауапты іс деп үйретеді. Бірақ қарыздың адам мойнына түсетін үлкен жауапкершілік екенін де ескертеді. Қарыз – жай ғана ақша алу емес. Қарыз – адамның мойнына алған аманаты. Сондықтан оны уақытында қайтару, қарыз берушінің ақысын сақтау және уәдеге адал болу – мұсылманның маңызды міндеттерінің бірі.

Қарыз – аманат

Алла Тағала Құранда: «Расында, Алла сендерге аманаттарды өз иелеріне тапсыруларыңа бұйырады» («Ниса» сүресі, 58-аят). Қарыз да – аманаттың бір түрі. Адам біреуден ақша немесе дүние алған кезде оны өз меншігі деп ойламауы керек. Ол белгілі бір уақытқа пайдалануға берілген дүние. Сондықтан қарыз алған адам: «Бұл ақша менікі емес, мен оны қайтаруым керек» деген жауапкершілікпен қарауы қажет. Кейде адам қарызды оңай алады, бірақ қайтаруға келгенде түрлі сылтау айта бастайды. Мұндай әрекет мұсылманға жараспайды. Өйткені адамның сөзіне сеніп берген ақшаны қайтару – оның алдындағы ғана емес, Алланың алдындағы да жауапкершілік.

Қарыз алудың ниеті қандай болуы керек?

Қарыз алғанда ең алдымен ниетке мән беру қажет. Егер адам шын мұқтаж болып, белгілі бір қажеттілігін өтеу үшін қарыз алса және оны қайтаруды шын ниет етсе, бұл – бір жағдай. Ал қарызды әдейі қайтармаймын деген ниетпен алу – өте қауіпті іс. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен игілігі болсын): «Кім адамдардың малын қайтару ниетімен алса, Алла оның қарызын өтеуге жәрдем етеді. Ал кім оны құрту ниетімен алса, Алла оны құртады». Бұл хадис қарыз мәселесінде ниеттің қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Яғни мұсылман қарыз алар алдында өзіне сұрақ қоюы керек: «Мен бұл қарызды қалай қайтарамын? Қай уақытта қайтарамын? Осы міндетті орындауға шамам жете ме?» Ойланбай қарыз алу – кейін үлкен қиындыққа әкелуі мүмкін.

Қарызды жазып қою – исламның талабы

Қарыз мәселесіне қатысты Құрандағы ең ұзақ аят – «Бақара» сүресінің 282-аятында қарызды жазып қою мәселесі баяндалады. Алла Тағала: «Уа, иман келтіргендер! Белгілі бір мерзімге дейін өзара қарыздансаңдар, оны жазып қойыңдар» («Бақара» сүресі, 282-аят). Бұл аят бізге үлкен тәрбие береді. Кейде адамдар: «Біз бір-бірімізге сенеміз ғой, жазудың қажеті жоқ» дейді. Алайда қарыз мәселесін жазып қою – сенімсіздік емес. Керісінше, екі жақтың да құқығын қорғау. Қанша ақша алынды? Қашан қайтарылады? Қандай шартпен алынды? Осының бәрі анық жазылса, кейін түсініспеушіліктің алдын алуға болады. Тіпті жақын дос, туыс немесе ағайын болса да, үлкен көлемдегі қарызды нақты келісіммен рәсімдеген дұрыс.

Қарыз беруші қандай болуы керек?

Қарыз алған адамның ғана емес, қарыз берген адамның да жауапкершілігі бар. Егер мұсылман бауыры қиналып, көмек сұраса, жағдайы жеткен адам оған жәрдем беруі – үлкен сауап. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен игілігі болсын): «Кім бір мүміннің дүниедегі бір қиыншылығын жеңілдетсе, Алла оның Қиямет күніндегі бір қиыншылығын жеңілдетеді». Сондықтан қарыз беруді тек пайда табудың құралы емес, бір мұсылманға жәрдем беру мүмкіндігі деп қарау қажет. Бірақ қарыз беруші кейін оны адамның бетіне басып, қорлап, кемсітіп, әр жерде айтып жүруден сақтануы керек. Біреуге көмектесіп алып: «Саған мен ақша бердім», «Сен менсіз ештеңе істей алмас едің», деп оның көңілін жаралау – жасаған жақсылықтың сауабына зиян келтіретін әрекет.

Қарызды уақытында қайтару

Қарыз алған адам үшін ең маңызды міндеттердің бірі – белгіленген мерзімде қарызын қайтару. Егер адамда ақша бар бола тұра, қарызын әдейі созып жүрсе, бұл – әділетсіздік. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен игілігі болсын): «Бай адамның қарызды өтеуді созуы – зұлымдық». Бұл хадис өте маңызды. Яғни адамның қолында қарызын қайтаратын мүмкіндігі бола тұра, әдейі төлемей жүруі дұрыс емес. Қарыз беруші өзінің ақшасын сұраса: «Не болды, ақшаңды сұрай бересің?» деп ренжу де дұрыс емес. Өйткені ол адам өзінің ақысын сұрап отыр.

Қарызды қайтара алмай жүрген адам

Алайда адамның шынымен жағдайы болмай қалуы мүмкін. Мысалы, жұмысынан айырылды, кәсібі жүрмей қалды, күтпеген шығын шықты немесе басқа да қиындықтарға тап болды. Мұндай жағдайда қарыз алған адам қашып жүрмеуі керек. Қарыз берген адамға жағдайын ашық айтуы қажет: «Қазір жағдайым болмай тұр. Бірақ қарызымды мойындап отырмын. Мүмкіндік болған кезде міндетті түрде қайтарамын» деп түсіндіруі керек. Ал қарыз беруші де мұндай жағдайда сабыр танытып, мұқтаж адамға уақыт беруі – сауапты іс. Алла Тағала Құранда: «Егер ол қиындықтағы адам болса, жағдайы жеңілдегенге дейін күтіңдер. Ал егер білсеңдер, садақа ретінде кешіріп жіберулерің өздерің үшін жақсы» («Бақара» сүресі, 280-аят). Бұл – исламдағы ерекше мейірімділік пен адамгершіліктің көрінісі.

Қарызды кешірудің сауабы

Қарызды кешіру – үлкен жомарттық. Егер адам қарызын толық немесе бір бөлігін кешірсе, бұл оның дүниесін азайтқанымен, сауабын арттыратын амал болуы мүмкін. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен игілігі болсын) қарызға байланысты адамдарға жеңілдік жасаудың үлкен сауап екенін білдірген. Сондықтан қарыз беруші: «Ақшамды қайтар!» деп талап етуге құқылы болғанымен, жағдайы қиын адамға жеңілдік жасау мүмкіндігін де қарастырғаны абзал.

Қарыз үшін өтірік айтуға болмайды

Өкінішке қарай, кейде адам қарыз алғаннан кейін шындықты жасыра бастайды. «Ертең беремін», «Бір аптадан кейін беремін», «Ақша келе жатыр», «Жұмысымнан аламын» деген сияқты уәделерді қайта-қайта айтып, бірақ орындамай жүруі мүмкін. Егер адам шынымен бере алмайтын болса, өтірік уәде бергеннен гөрі шындықты айтқаны дұрыс. Шындық – қиын болса да, берекелі. Өтірік – уақытша құтқарғандай болғанымен, кейін үлкен мәселеге әкеледі.

Қарыз адамның абыройына да әсер етеді

Қарыз – тек қаржылық мәселе емес. Ол адамның психологиялық жағдайына, отбасының тыныштығына, адамдармен қарым-қатынасына да әсер етеді. Қарызы көбейген адам уайымға салынып, отбасымен ұрысып, адамдардан қашып, мазасыздыққа түсуі мүмкін. Сондықтан мұсылман адам қажетсіз қарыздан сақ болғаны жөн. Әсіресе: сән-салтанат үшін, өзгеге еліктеу үшін, қажетсіз заттар үшін, шамадан тыс той жасау үшін, мақтану үшін, табысы жетпейтін өмір салтын ұстау үшін қарыз алудан сақ болған дұрыс.

Қарыздың отбасыға әсері

Бір адамның қарызы кейде бүкіл отбасының мәселесіне айналады. Ер адам орынсыз қарыз алып, оны қайтармай жүрсе, оның салмағы әйеліне, балаларына да түседі. Сондықтан отбасы иесі әрбір қаржылық шешімге жауапкершілікпен қарауы керек. Балаларына жақсы өмір сыйлағысы келуі – түсінікті. Бірақ балаға киім, телефон немесе басқа зат алып беру үшін шамадан тыс қарызға кіру дұрыс емес. Балаға ең үлкен мұра – қымбат дүние емес, адалдық, еңбекқорлық және жауапкершілік тәрбиесі.

Қарыздың көбейіп кетуінен сақ болу

Бір қарызды жабу үшін екінші қарыз алу, екінші қарызды жабу үшін үшінші қарыз алу – адамды қарыздың тұзағына түсіруі мүмкін. Сондықтан адам өз қаржысын жоспарлауы қажет. Ай сайын: кірісім қанша? шығысым қанша? қанша қарызым бар? қайсысын бірінші жабамын? деген сұрақтарға нақты жауап бергені дұрыс. Қарызды азайтудың ең дұрыс жолдарының бірі – қажетсіз шығындарды қысқарту және адал еңбек арқылы табысты көбейту.

Қарыз алған адам қарызын ұмытпауы керек

Кейде адам қарыз алғанын уақыт өте келе ұмытып кетеді. Сондықтан қарыздарын жазып, белгілеп отырғаны дұрыс. Телефонға жазуға болады. Қағазға түсіруге болады. Кімнен қанша алғанын, қашан қайтару керектігін белгілеу – жауапкершіліктің белгісі. Қарызды ұмытпау – аманатты ұмытпау.

Қарыз және Қиямет күні

Мұсылман адам дүниедегі көптеген нәрсенің есебі бар екенін білуі керек. Біреудің ақысын жеу, біреудің малын қайтармау – жай ғана дүниелік мәселе емес. Адамның мойнында біреудің ақысы қалса, ол мәселе ақыретте де маңызды болуы мүмкін. Сондықтан ақылды мұсылман: «Қарызым бар болса, бүгіннен бастап өтеуге әрекет жасайын. Біреудің ақысын мойнымда қалдырмайын» деп өмір сүреді. Қарызын қайтаруға шынайы ниет етіп, қолынан келген әрекетті жасаған адам мен әдейі қашып жүрген адамның жағдайын бірдей қарауға болмайды.

Қарыз берушінің де әдебі бар

Қарыз берген адам да ислам әдебін сақтауы керек.Қарызын сұрауға құқығы бар. Бірақ:адамды қорламау, жұрттың алдында масқараламау, отбасының алдында кемсітуге жол бермеу, бала-шағасына ауыр сөз айтпау, артық қысым көрсетпеуқажет.Қарыз – адамдар арасындағы қарым-қатынасты бұзатын себепке айналмауы тиіс.

Қарыз – сынақ

Қарыздың өзі адам үшін сынақ. Қарыз алған адам – адалдығымен сыналады. Қарыз берген адам – мейірімімен сыналады. Қарызын сұраған адам – сабырымен сыналады. Қарызын қайтарған адам – уәдесіне беріктігімен сыналады. Сондықтан бұл мәселенің екі жағында да үлкен жауапкершілік жатыр.

Қорытынды

Құрметті бауырлар! Қарыз алу – ұят емес. Кейде адам өмірінде мұқтаждық болады. Бірақ қарыз алып, оны қайтармау – үлкен жауапкершілік. Мұсылман адамның сөзіне сенуге болады. Оның уәдесі берік болуы керек. Біреуден алған дүниесін қайтаруға асығуы керек. Егер қарыз алсақ – қайтару ниетімен алайық. Егер қарыз берсек – мұқтаж бауырымызға жеңілдік жасауға тырысайық. Егер қарызымызды уақытында қайтара алмасақ – қашпай, жағдайымызды ашық түсіндірейік. Егер біреудің қарызы бізге тиесілі болса – оның жағдайын да ескерейік. Ең бастысы – бір-біріміздің ақымызға абай болайық. Өйткені дүние қайта табылады. Ақша қайта келеді. Бірақ адамның ақысын жеп, оның жүрегін жаралап, сенімін жоғалту – өте ауыр нәрсе.

Алла Тағала барша мұсылманды адал ризықпен ризықтандырсын. Қарызы бар бауырларымыздың қарызын өтеуге жеңілдік берсін. Қарызға мұқтаж болғандарға халал жолмен ризық нәсіп етсін. Бір-бірімізге қарыз бергенде де, алған кезде де әділдік пен аманатты сақтауды нәсіп етсін. Уа, Алла! Бізді біреудің ақысына кіріп кетуден сақта. Қарызымызды өтеуге күш-қуат бер. Ризығымызға береке бер. Отбасымызға тыныштық, жүрегімізге иман, кәсібімізге адалдық нәсіп ет. Әмин!

Русланбек  Жапеков 

Қордай ауданы, Қарасу ауылы

«Ал Хади» мешіті молдасы