Ислам діні адам баласын тек жеке құлшылыққа ғана емес, қоғамға пайда келтіретін ізгі істерге де үндейді. Соның бірі – уақып. Уақып – ғасырлар бойы мұсылман қоғамының рухани, әлеуметтік және қайырымдылық жүйесінде маңызды орын алған ізгі амал. Мешіттер, медреселер, білім ошақтары, ауруханалар, жолдар мен құдықтардың салынуына себеп болған уақыптың тарихы Ислам өркениетімен тығыз байланысты.

Уақып ғибадат па? деген сұраққа келсек, иә, уақып – Алланың разылығын көздеп жасалған жағдайда сауапты ғибадат әрі қайырымдылықтың бір түрі. Алайда оның өзіндік шариғи ерекшеліктері бар.

«Уақып» араб тіліндегі «уақфа» сөзінен шыққан. Тілдік мағынасы – «тоқтату», «ұстау», «бекіту» дегенді білдіреді.

Ал шариғаттағы мағынасы – белгілі бір мүліктің негізгі нысанын сақтай отырып, оның пайдасын Алланың разылығы үшін адамдардың игілігіне арнау.

Мысалы, адам өзіне тиесілі жерді мешітке, медресеге немесе қайырымдылық мақсатқа арнайды. Сол жердің өзі уақып ретінде сақталып, одан түсетін пайда белгіленген мақсатқа жұмсалады. Яғни уақыптың ерекшелігі – мүлікті бір реттік садақа ретінде беріп қана қоймай, оның игілігін ұзақ уақыт бойы адамдарға жеткізу.

ҚҰРАНДАҒЫ САДАҚА ЖӘНЕ УАҚЫП

Құран Кәрімде «уақып» сөзі нақты осы атаумен жеке үкім ретінде келмегенімен, Алла жолында жақсы көрген дүниесінен жұмсауға үндейтін көптеген аят бар. Алла Тағала: «Өздерің жақсы көрген нәрселеріңнен жұмсамайынша, ізгілікке жете алмайсыңдар» деген. Бұл аят мұсылманның өзі жақсы көретін әрі құнды болған дүниесін Алланың разылығы жолында жұмсауының үлкен сауап екенін көрсетеді. Уақып та осы ізгілік ұстанымымен үндеседі. Адам өзіне тиесілі мүлікті жеке пайдасы үшін емес, қоғамның игілігі үшін арнағанда, оның сауабы мол болады.

ПАЙҒАМБАРЫМЫЗ ﷺ УАҚЫП ЖАСАҒАН БА?

Уақыптың шариғаттағы негіздерінің бірі – Пайғамбарымыздың ﷺ және сахабалардың тәжірибесі. Омар ибн әл-Хаттаб (р.а.) Хайбарда жерге ие болған кезде, оның қалай пайдаланылуы туралы Пайғамбарымыздан ﷺ кеңес сұрайды. Сонда Алла Елшісі ﷺ оған жердің негізгі мүлкін сақтап, оның өнімін садақа етуді нұсқаған. Осыдан кейін Омар (р.а.) сол жерді уақып етіп, оның өнімін кедейлерге, туыстарға және басқа да игі мақсаттарға жұмсауды белгіледі. Бұл оқиға уақыптың Исламдағы маңызды негіздерінің бірі екенін көрсетеді.

УАҚЫП – САДАҚА ЖӘРИЯНЫҢ БІР КӨРІНІСІ

Пайғамбарымыз ﷺ: «Адам қайтыс болған кезде оның үш амалынан басқа барлық амалы тоқтайды: садақа жария, пайдасы тиетін білім және артынан дұға жасайтын ізгі перзент», – деген. Ғалымдар садақа жарияға адамдарға ұзақ уақыт пайда әкелетін қайырымдылық істерін жатқызған.

Мысалы:

- мешіт салуға үлес қосу;

- білім алушыларға жағдай жасау;

- Құран және діни кітаптарды адамдардың пайдалануына беру;

- су құбырын немесе құдық салу;

- халыққа пайдалы нысанды қамтамасыз ету;

- мұқтаж адамдарға тұрақты көмек көрсететін мүлікті уақып ету.

Мұндай істің пайдасы адам қайтыс болғаннан кейін де жалғасып тұрса, оның сауабы да жалғасатын амалдардың қатарына жатады.

УАҚЫПТЫҢ ҚОҒАМҒА ПАЙДАСЫ

Ислам тарихына қарасақ, мұсылман қоғамының дамуында уақыптың орны ерекше болғанын көреміз. Бір кездері мұсылман елдерінде уақып қаражаты арқылы мешіттер ғана емес, мектептер, медреселер, кітапханалар, ауруханалар, көпірлер және басқа да қоғамдық нысандар қызмет еткен.

Бұл – Исламның қайырымдылықты жеке адамның ғана емес, тұтас қоғамның мәдениеті ретінде қалыптастырғанын көрсетеді. Уақып арқылы адам өзінің байлығын қоғамға пайдалы іске айналдырады. Бір адамның мүлкі мыңдаған адамның игілігіне қызмет етуі мүмкін.

УАҚЫП ЖАСАУ ҮШІН БАЙ БОЛУ КЕРЕК ПЕ?

Уақыптың көлемі міндетті түрде өте үлкен болуы шарт емес. Ең маңыздысы – адамның ниеті мен мүмкіндігі. Әркім өз жағдайына қарай игілік жасай алады. Бір адам жерін уақып етсе, енді бірі кітапханаға кітап сыйлауы мүмкін. Біреу мешітке қажетті заттарды алып берсе, тағы бірі білім алуға жағдай жасауы ықтимал. Исламдағы ізгі амалдың бағасы тек оның көлемімен өлшенбейді. Алла Тағала адамның ниеті мен шынайылығын біледі.

Сондықтан «менде көп дүние жоқ, уақып жасай алмаймын» деп ойлау дұрыс емес. Адамның қолындағы мүмкіндігіне қарай жасаған игілігі де Алланың алдында бағалы.

УАҚЫПТА НИЕТТІҢ МАҢЫЗЫ

Кез келген ғибадаттағы сияқты уақыпта да ниет маңызды. Егер адам уақыпты халық көрсін, аты шықсын, мақтау естісін деген мақсатпен жасаса, оның рухани мәні төмендейді. Ал шынайы мұсылман: «Бұл дүниені Алланың разылығы үшін, адамдарға пайдасы тисін деп арнаймын» деген ниетте болуы керек. Пайғамбарымыз ﷺ: «Амалдар ниетке байланысты», – деген. Сондықтан уақыптың сыртқы көрінісі ғана емес, адамның жүрегіндегі мақсаты да маңызды.

УАҚЫП – ҰРПАҚҚА ҚАЛДЫРЫЛҒАН АМАНАТ

Адам дүниеден өткен кезде жинаған байлығының барлығын өзімен бірге алып кете алмайды. Бірақ ол дүние арқылы жасаған игі амалының сауабы жалғасуы мүмкін. Сондықтан уақыпты болашақ ұрпаққа қалдырылған рухани мұра деп те қарастыруға болады.

Бүгін салынған мешітте ертең бір бала Құран үйренуі мүмкін. Бүгін сыйға берілген кітаптан ертең бір шәкірт білім алуы мүмкін. Бір адамның жасаған уақыбы талай адамның өміріне жақсылық әкелуі ықтимал. Осы тұрғыдан алғанда уақып – дүниені мәңгілікке алып кетудің емес, дүниені мәңгілік сауапқа айналдырудың жолы.

УАҚЫПҚА ҰҚЫПТЫЛЫҚПЕН ҚАРАУ КЕРЕК

Уақып – қасиетті аманат. Сондықтан уақыпқа айналған мүлікті жеке мақсатқа пайдалану, оны заңсыз иемдену немесе белгіленген мақсатынан бұру мәселесіне өте жауапкершілікпен қарау қажет.

Уақыптың мақсаты – қоғамға пайда келтіру. Сол себепті уақып мүлкіне жауапты адамдар оның сақталуына, дұрыс басқарылуына және белгіленген мақсатқа жұмсалуына мән беруі тиіс.      Бұл жерде адалдық, аманатқа беріктік және есептілік қағидалары маңызды. Уақып – Исламдағы қайырымдылық мәдениетінің маңызды институттарының бірі. Ол адамның Алланың разылығын көздеп, өзінің мүлкін қоғам игілігіне арнауы арқылы жүзеге асатын сауапты амал. Уақыптың мәні – байлықты көбейту емес, оның игілігін көбейту. Бір адамның дүниесі мешітке, білімге, қайырымдылыққа, халықтың қажетіне жұмсалса, одан көптеген адам пайда көреді.

Сондықтан «Уақып – ғибадат па?» деген сұраққа: уақып – Алланың разылығын мақсат еткен, шариғатқа сай жүзеге асырылған жағдайда сауапты ғибадат әрі садақаның жалғасымды түрі деп жауап беруге болады. Мұсылман адам дүниенің уақытша екенін, ал игіліктің сауабының жалғасуы мүмкін екенін түсінгенде, өзінің мүмкіндігін қоғамға пайдалы іске жұмсауға ұмтылады.

Алла Тағала баршамызға адал ризық беріп, сол ризықтан қоғам игілігіне жұмсауды, уақып пен садақа арқылы адамдарға пайда келтіруді және жасаған амалдарымызды Өзінің разылығына қабыл етуді нәсіп етсін!

Ержан Аманбаев

Тараз қаласының Бас имамы