Қай халықтың да ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы оның ұлттық болмысын айқындайтын рухани құндылықтардың бірі саналады. Дәстүр – өткен мен бүгінді жалғап, ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз ететін баға жетпес мұра. Ол халықтың өмір сүру салтын, дүниетанымын, тәрбиелік ұстанымдарын және адамгершілік өлшемдерін танытады.

Қазақ халқының дәстүрі – ұлттың тарихи жады мен рухани тәжірибесінің көрінісі. Дәстүр арқылы халқымыз үлкенді сыйлауды, кішіге қамқор болуды, ата-ананы ардақтауды, қонақты құрметтеуді, ағайынмен тату болуды, ел мен жерді қадірлеуді ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отырған. Дәстүрдің қадірін түсіну – өткенді құрметтеу ғана емес, болашаққа жауапкершілікпен қарау. Себебі, бүгінгі ұрпақ атадан қалған асыл мұраны қалай қабылдап, қалай жалғастырса, келешек ұрпаққа да сол құндылықтарды жеткізеді.

Халықтың дәстүрі бір күнде қалыптаспайды. Ол ғасырлар бойы жинақталған өмірлік тәжірибенің, даналықтың және тәрбиенің нәтижесінде пайда болады. Қазақ халқының дәстүрлері де ұлттың тұрмыс-тіршілігімен, тарихи тағдырымен және рухани дүниесімен бірге қалыптасып, дамып отырған. Қазақтың дәстүрлі қоғамында әрбір салттың өзіндік тәрбиелік мәні болған. Бала дүниеге келгеннен бастап оның өміріндегі маңызды кезеңдердің барлығы белгілі бір дәстүрмен сабақтасып отырған. Шілдехана, бесікке салу, тұсаукесер, сүндет той, бата беру сияқты дәстүрлердің барлығы ұрпақ тәрбиесіне бағытталған.

Бұл дәстүрлердің сыртқы рәсімінен бұрын, оның ішкі тәрбиелік мазмұны маңызды. Мәселен, бесікке салу – баланы тәрбиелеудің алғашқы қадамы болса, тұсаукесер – баланың өмір жолы ақ болсын деген ізгі тілектің көрінісі. Ал бата беру – үлкеннің ақ тілегін, өмірлік ақылын кейінгі ұрпаққа жеткізудің жолы. Дәстүр осылайша адамның өміріндегі әрбір маңызды кезеңді тәрбиемен байланыстырып отырған. Сондықтан халқымыздың дәстүрі – жай ғана рәсімдер жиынтығы емес, тұтас тәрбие мектебі.

Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында Ислам дінінің орны ерекше. Ұлтымыз ғасырлар бойы Ислам құндылықтарын өз мәдениетімен сабақтастыра отырып, рухани болмысын қалыптастырды. Қазақтың көптеген дәстүрі Исламның адамгершілік қағидаларымен үндеседі. Үлкенге құрмет көрсету, ата-ананы сыйлау, қонақ күту, жетім-жесірге қамқор болу, ағайынмен тату болу, мұқтаж жанға жәрдемдесу – халқымыздың дәстүрінде де, Ислам дінінде де жоғары бағаланатын құндылықтар.

Дін мен дәстүрдің өзара байланысын дұрыс түсіну маңызды. Дәстүрдің барлығы бірдей діни үкім болып саналмайды. Сонымен бірге ұлттық дәстүрдің барлығын дінге қарсы қою да дұрыс емес. Дәстүрге баға бергенде оның адамгершілік мазмұнына, қоғамға тигізер пайдасына және шариғаттың негізгі қағидаларына қайшы келмеуіне назар аудару қажет.

Ислам діні адамдарды ізгілікке, әділдікке, тазалыққа, мейірімділікке және өзара құрметке үндейді. Егер белгілі бір дәстүр осы құндылықтарды дәріптейтін болса, оның қоғамдағы тәрбиелік маңызы зор.

Қазақ халқының дәстүріндегі ең басты құндылықтардың бірі – үлкенге құрмет. Қазақ баласы жастайынан үлкеннің алдын кесіп өтпеуге, сөзін бөлмеуге, сәлем беруге, батасын алуға тәрбиеленген. «Қариясы бар үйдің қазынасы бар» деген халық даналығы үлкендердің қоғамдағы орнын көрсетеді. Қариялар өз өмірлік тәжірибелерімен кейінгі ұрпаққа бағыт-бағдар берген. Жастар үлкендердің ақылын тыңдап, батасын алған. Бұл дәстүр Исламдағы үлкендерді құрметтеу қағидасымен де үндеседі. Қарияға ізет көрсету – адамның тәрбиесін көрсететін қасиет. Үлкенді сыйлаған адам өзінің өткенін, тарихын және тамырын құрметтейді. Бүгінгі таңда қоғамдағы қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыруда осы дәстүрдің маңызы ерекше. Жастарға үлкенге сәлем беру, ата-ананы сыйлау, қарияға көмектесу сияқты қарапайым көрінгенімен, маңызы зор құндылықтарды үйрету қажет.

Қазақ халқы үшін ата-ана әрдайым қасиетті ұғым болған. Отбасындағы тәрбиенің негізі ата-ананы сыйлаудан басталған. «Ата-ананың қадірін балалы болғанда білерсің», «Атаңа не қылсаң, алдыңа сол келеді» деген нақылдар ұрпақты ата-ананы қадірлеуге үндейді.Қазақ дәстүрінде бала ата-анасының батасын алуға, олардың сөзін тыңдауға, қартайған шағында қызмет етуге міндетті саналған. Бұл – ұлттық тәрбиенің ғана емес, Ислам дінінің де маңызды қағидаларының бірі.Ата-ананы құрметтеу тек материалдық көмек көрсетумен шектелмейді. Оларға жылы сөз айту, көңілін сұрау, қызмет ету, ренжітпеуге тырысу – перзенттік парыздың көрінісі.Отбасындағы осы тәрбие сақталған жерде ұрпақтар сабақтастығы үзілмейді. Баласы ата-анасын сыйлаған отбасында құрмет пен мейірім қалыптасады. Ал мұндай отбасы қоғамның да берік негізіне айналады.

Қазақ халқының қонақжайлығы – әлемге танымал ұлттық қасиеттердің бірі. «Қонақ келсе, құт келеді» деген ұстаным халықтың қонаққа деген құрметін білдіреді. Қазақ шаңырағына келген адам өзіне таныс болмаса да, құрметті қонақ ретінде қабылданған. Дастарқан жайылып, төр ұсынылып, жылы сөз айтылған. Бұл дәстүр адамдар арасындағы бауырмалдық пен мейірімділікті арттырған.

Қонақжайлық – тек ас беру немесе қонақ күту ғана емес. Оның негізінде адамды құрметтеу, мұқтаж жанға жәрдемдесу, жалғызға серік болу және айналаға ізгілік таныту жатыр. Ислам дінінде де қонақты құрметтеу үлкен сауапты іс ретінде бағаланады. Сондықтан қазақтың қонақжайлық дәстүрі ұлттық мәдениет пен діни құндылықтардың өзара сабақтастығын көрсетеді.

Қазақ дәстүріндегі бата беру – ерекше мәнге ие рухани құндылық. Бата – үлкен адамның кейінгі ұрпаққа айтқан ақ тілегі, ізгі дұғасы. Қазақ халқы маңызды істі батасыз бастамаған. Жолға шығарда, дастарқан басында, қуанышты жиындарда үлкендер бата берген. Батада адамға жақсылық, денсаулық, береке, елге тыныштық тілеген.

Бата беру дәстүрі жастарды ізгілікке, үлкенді тыңдауға, жақсы тілек айтуға тәрбиелейді. Сонымен бірге ол ұрпақты сөз қадірін білуге үйретеді. Қазіргі уақытта бата беру дәстүрін жаңғырту – ұлттық тәрбиені күшейтудің бір жолы. Алайда батаның мазмұны да мәнді болуы керек. Үлкендер жастарға тек байлық пен дүние емес, иман, адалдық, білім, еңбек, елге қызмет ету сияқты құндылықтарды тілеуі қажет.

Қазақтың дәстүрінде өзара көмек көрсету ерекше орын алған. Соның бірі – асар дәстүрі. Ауылда бір адамға үй салу, қора тұрғызу, шөп шабу немесе басқа да ауыр жұмысты атқару қажет болса, ағайын-туыс пен ауылдастар бірігіп көмектескен. Асар – қазақ халқының бірлігін көрсететін дәстүр. Оның негізінде «біреуге қиындық келсе, жалғыз қалдырмау» деген ұстаным жатыр. Бүгінгі қоғамда да асар дәстүрінің тәрбиелік маңызы зор. Қайырымдылық жасау, мұқтаж жанға көмек беру, қиындыққа тап болған адамды қолдау – адамгершіліктің белгісі. Асардың заманауи түрлері бүгінде түрлі әлеуметтік жобалар, қайырымдылық шаралары және қоғамдық бастамалар арқылы жүзеге асуда. Бұл – дәстүрдің уақыт өткен сайын жаңа мазмұнда жалғаса алатынын көрсетеді.

Дәстүр ең алдымен отбасында қалыптасады. Бала өз халқына тән салтты, әдетті, әдепті ата-анасынан үйренеді. Егер ата-ана баласына үлкенге сәлем беруді, ата-ананы сыйлауды, дастарқан әдебін, қонақ күтуді, үлкеннің батасын алуды үйретсе, бала ұлттық құндылықтарды бойына сіңіреді. Ұлттық тәрбие құр сөзбен емес, күнделікті өмірдегі үлгі арқылы қалыптасады. Бала ата-анасының ісіне қарап өседі. Сондықтан ата-ана өз ісімен дәстүрді көрсетсе, оның тәрбиелік әсері әлдеқайда жоғары болады. Отбасыдағы дәстүрлі тәрбие баланы жауапкершілікке, әдептілікке және мейірімділікке баулиды. Бұл қасиеттер кейін оның қоғамдағы мінез-құлқынан көрінеді.

Дәстүрді сақтау дегеніміз – өткен заманның барлық әрекетін сол күйінде қайталау емес. Дәстүрдің тәрбиелік мәнін түсініп, оны заман талабына сай жалғастыру қажет. Кейбір дәстүрлер уақыт өте келе өзгеруі мүмкін. Бірақ оның негізгі құндылығы сақталуы тиіс. Мысалы, бұрын адамдар бір-біріне көмек көрсету үшін ауыл болып жиналса, бүгінгі таңда бұл қайырымдылық шаралары, қоғамдық бастамалар немесе еріктілік арқылы жүзеге асуы мүмкін. Маңыздысы – дәстүрдің сыртқы формасы емес, оның адамды жақсылыққа тәрбиелейтін мазмұны.

Сондықтан ұлттық дәстүрді жаңғырту барысында ысырапшылдыққа, дарақылыққа немесе бәсекеге жол бермеу қажет. Дәстүрдің мақсаты – адамды жақсылыққа тәрбиелеу, қоғамдағы бірлікті нығайту және ұрпаққа өнеге көрсету.

Бүгінгі жастар – ұлттық құндылықтардың келешектегі жалғастырушысы. Сондықтан жастардың дәстүрді білуі және оны дұрыс түсінуі өте маңызды. Жастар ұлттық мәдениетті, тарихты, дәстүрді білу арқылы өз болмысын таниды. Өз тамырын білген адам басқа мәдениеттерді де құрметтей алады. Ұлттық құндылықтарын білмеген ұрпақ рухани тұрғыдан әлсіз болуы мүмкін. Жастарға дәстүрді үйрету тек мектеп немесе арнайы шаралармен шектелмеуі керек. Бұл тәрбие отбасынан басталып, білім беру орындарында, мешіттерде және қоғамдық ортада жалғасуы қажет.

Имамдар мен дін қызметкерлері де ұлттық құндылықтардың тәрбиелік мәнін түсіндіруде маңызды рөл атқарады. Себебі қазақ халқының дәстүріндегі көптеген ізгі қасиеттер Исламның адамгершілік қағидаларымен үндеседі.

Дәстүр – халықтың ғасырлар бойы жинаған рухани қазынасы. Ол ұлттың тарихи жадын сақтап, ұрпақтар арасындағы байланысты нығайтады. Дәстүр арқылы халық өзінің кім екенін, қандай құндылықтарды ұстанатынын және болашаққа қандай мұра қалдыратынын көрсетеді. Қазақтың дәстүрі – үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, ата-ананы ардақтау, қонақты құрметтеу, ағайынмен тату болу, мұқтажға көмектесу, ел бірлігін сақтау секілді асыл қасиеттерге негізделген. Бұл құндылықтар Ислам дінінің адамгершілік қағидаларымен де тығыз сабақтасып жатыр. Сондықтан дәстүр мен дінді бір-біріне қарсы қоймай, олардың қоғамдағы тәрбиелік мәнін дұрыс түсіну қажет.

Ұлттық дәстүрді сақтау – өткенге құрмет, бүгінге жауапкершілік, болашаққа аманат. Әрбір ұрпақ атадан қалған асыл мұраны өз дәуірінің талабына сай жаңғыртып, келесі буынға жеткізуге міндетті. Дәстүрін сақтаған халық – өзінің рухани тамырын сақтаған халық. Ал рухани тамыры берік елдің бірлігі де, болашағы да баянды болады.

Демек, дәстүрді дәріптеу – баршамызға ортақ міндет. Отбасында ұлттық тәрбиені қалыптастыру, жастарға салт-дәстүрдің мәнін түсіндіру, жақсы дәстүрлерді жаңғырту және оларды адамгершілік құндылықтармен ұштастыру – елдің рухани дамуына қосылған маңызды үлес. Дәстүр – халық қазынасы. Оны сақтау – ұлттың рухын сақтау.