Қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрі мен рухани дүниетанымы Ислам дінімен тығыз сабақтасып жатыр. Дала өркениетінде өмір сүрген ата-бабаларымыз ислам құндылықтарын ұлттық болмысымен үйлестіре отырып, ұрпақ тәрбиесіне, қоғамдық қатынасқа, отбасы институтына және адамгершілік қағидаларына негіз етті. Сондықтан қазақ қоғамындағы мұсылманның келбеті тек діни біліммен немесе сыртқы сипатпен ғана өлшенбейді. Нағыз мұсылманның болмысы – иманымен, көркем мінезімен, адалдығымен, үлкенге құрметі және кішіге ізетімен, елге қызметімен айқындалады.

Қазақ дәстүріндегі мұсылман бейнесі – дін мен дәстүрдің өзара үйлесімінен қалыптасқан рухани тұлға. Оның бойынан Исламның адамгершілік құндылықтары мен халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық тәрбиесі қатар көрініс табады. Ата-бабаларымыз «Иманды елдің ұрпағы ізетті келеді», «Үлкенге құрмет, кішіге ізет», «Адалдық – ардың ісі» деген ұстанымдарды өмір салтына айналдырған. Бұл қағидалардың барлығы Ислам дінінің негізгі құндылықтарымен үндеседі.

Мұсылманның сыртқы көрінісінен бұрын оның жүрегіндегі иманы маңызды. Иман – адамның Алла Тағалаға деген сенімі, Оған бойсұнуы және сол сенімін амал арқылы көрсетуі. Қазақ халқының дәстүрлі тәрбиесінде де иман мәселесіне ерекше мән берілген. «Иманды адам», «иманды ұл», «иманды қыз» деген сөздер халқымыздың түсінігінде адам бойындағы ең жоғары қасиеттердің бірі саналған.

Қазақ қоғамында адамның қадірі оның байлығымен, мансабымен немесе атағымен емес, адамгершілігімен бағаланған. Иманды адам өтіріктен, қиянаттан, ұрлықтан, өсек пен ғайбаттан аулақ болуға тырысады. Өйткені ол әрбір ісінің Алла Тағалаға мәлім екенін жүрегімен сезінеді.

Мұсылманның келбеті ең алдымен оның ішкі дүниесінен басталады. Жүрегінде тәкәппарлық, қызғаныш, өшпенділік пен арамдық орын алған адамның сыртқы көрінісі қанша жерден көркем болғанымен, оның рухани болмысы толық болмайды. Ал шынайы мұсылман жүрегін тазартуға, ниетін түзеуге және жақсы амал жасауға ұмтылады.

Қазақ даналығында «Жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын» деген сөз бар. Бұл халықтың ізгілікке, жақсылыққа, көркем мінезге берген бағасын көрсетеді. Ислам діні де мұсылманды жақсы мінезге, кешірімділікке, сабырлылыққа және адамдарға пайда келтіруге шақырады.

Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) адамзатқа көркем мінездің үлгісін көрсетті. Ислам дінінде адамның құлшылығы мен мінезі бір-бірінен бөлек қаралмайды. Намаз оқитын, ораза ұстайтын мұсылманның адамдармен қарым-қатынасы да көркем болуы керек.

Қазақ халқы да мінез-құлық мәдениетіне ерекше көңіл бөлген. Баланы жастайынан «әдепті бол», «үлкенді сыйла», «өтірік айтпа», «біреудің ала жібін аттама», «аманатқа қиянат жасама» деп тәрбиелеген. Бұл сөздер жай ғана тұрмыстық ереже емес, мұсылмандық тәрбиенің негізін құрайтын ұстанымдар.

Қазақ дәстүріндегі мұсылман адам:

         •        үлкенге құрмет көрсетеді;

         •        кішіге қамқор болады;

         •        ата-анасын ардақтайды;

         •        көршісімен жақсы қарым-қатынаста болады;

         •        уәдесіне берік келеді;

         •        аманатқа адал болады;

         •        қонақты құрметтейді;

         •        әлсізге жәрдемдеседі;

         •        елдің бірлігі мен тыныштығын бағалайды.

Бұл қасиеттердің барлығы исламдық тәрбиемен тығыз байланысты. Себебі Ислам адамды жеке басының ғана қамын ойлауға емес, қоғамға пайдалы болуға үндейді.

Қазақ халқының ең көрнекті тәрбиелік құндылықтарының бірі – үлкенді сыйлау. Үлкеннің алдын кесіп өтпеу, сөзін бөлмеу, сәлем беру, батасын алу, ақылын тыңдау – ұлттық тәрбиенің маңызды бөлігі.

Ислам дінінде де ата-анаға және үлкендерге құрмет көрсетуге ерекше мән беріледі. Ата-ананы сыйлау – мұсылманның ең үлкен міндеттерінің бірі. Қазақ қоғамында бұл құндылық «Атаңа не қылсаң, алдыңа сол келеді», «Қариясы бар үйдің қазынасы бар» деген нақылдар арқылы ұрпақ санасына сіңірілген.

Қазақтың дәстүрлі қоғамында қариялар отбасы мен елдің ақылшысы болған. Жастар үлкендерден бата алып, өмірлік тәжірибесін тыңдаған. Бұл дәстүр бүгінгі күні де өз маңызын жоғалтқан жоқ.

Қазіргі қоғамда технология мен ақпарат дамығанымен, үлкенге құрмет көрсету құндылығы өзгермеуі тиіс. Жастардың қарияларға сәлем беруі, ата-анасына қызмет етуі, олардың көңілін табуы – мұсылмандық тәрбиенің көрінісі.

Қазақ халқы үшін ата-ана әрқашан қасиетті ұғым болған. «Ата-ананың қадірін балалы болғанда білерсің» деген сөздің өзінде үлкен тәрбие жатыр. Ата-ананың еңбегін бағалау, олардың батасын алу, қартайған шағында қызмет ету – ұрпақтың адамгершілік міндеті саналған.

Мұсылман адам ата-анасына дөрекі сөйлемейді, оларды ренжітпеуге тырысады. Қандай жағдайда да ата-ананың қадірін түсіну – иманның көрінісі.

Қазақ дәстүріндегі мұсылманның келбеті ата-анамен қарым-қатынасынан анық байқалады. Адам мешітте құлшылық жасап қана қоймай, үйінде ата-анасына ізет көрсетіп, отбасына жауапкершілікпен қарауы қажет. Өйткені дін – адамның тек мешіттегі емес, күнделікті өмірдегі мінезін де қалыптастыратын құндылық.

Қазақ халқының дүниетанымында адалдық ерекше орын алады. «Адал еңбек», «адал ас», «адал жол», «адал ниет» деген ұғымдар халқымыздың өмірінде маңызды мәнге ие болған.

Ислам діні де адалдықты иманның маңызды белгісі ретінде қарастырады. Саудада алдамау, аманатқа қиянат жасамау, біреудің ақысын жемеу, өтірік айтпау – мұсылманның негізгі міндеттерінің бір.

Адал адам өзінің жеке пайдасы үшін өзгенің құқығын таптамайды. Ол қызметте де, саудада да, отбасында да, қоғамдық ортада да әділ болуға тырысады.

Қазақтың «Малым – жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы» деген сөзі ардың қадірін көрсетеді. Бұл ұстанымда адамның ар-ұяты дүние-мүліктен жоғары қойылған. Исламда да адамның абыройы, ар-намысы мен адалдығы аса маңызды құндылық болып саналады.

Бүгінгі таңда адалдықтың маңызы бұрынғыдан да арта түсті. Қоғамда әр адам өз ісіне жауапкершілікпен қарап, өзгенің құқығына құрметпен қарауы қажет. Мұсылман адамның сөзі мен ісі бір жерден шығуы керек.

Қазақ халқы қонақжайлығымен әлемге танылған халық. «Қонақ келсе, құт келеді» деген ұстаным қазақтың қонақты ерекше құрметтегенін көрсетеді. Қонақты қарсы алу, төрге шығару, дастарқан жаю – халқымыздың ежелден келе жатқан дәстүрі. Бұл дәстүр исламдағы қонақты құрметтеу қағидасымен де үйлеседі.

Қазақ шаңырағында бейтаныс адам да құрметпен қарсы алынған. Жолаушыға жол көрсету, ас беру, мұқтаж жанға көмектесу – халқымыздың адамгершілік болмысының бір бөлігі.Алайда қонақжайлық тек дастарқан жаюмен шектелмейді. Оның мәні – адамды құрметтеу, оған жақсы сөз айту, мұқтаж болса жәрдем беру, жалғыз болса көңілін табу. Мұсылман адамның қоғамдағы келбеті де осындай ізгі қарым-қатынастардан көрінеді.

Отбасы – адам тәрбиесінің алғашқы мектебі. Қазақ қоғамында отбасы әрқашан қасиетті ұғым ретінде бағаланған. Әке – отбасының тірегі, ана – шаңырақтың берекесі, бала – әулеттің жалғасы деп түсінілген.Ислам діні отбасы мүшелерінің өзара сыйластығына ерекше мән береді. Ерлі-зайыптылар бір-біріне құрметпен қарап, қиындықта қолдау көрсетуі керек. Ата-ана баласына дұрыс тәрбие беруге жауапты болса, бала ата-анасын сыйлап, оларға қызмет етуге міндетті.

Қазақ дәстүрінде бала тәрбиесі тек ата-ананың ғана емес, бүкіл әулеттің ортақ жауапкершілігі болған. «Бала тәрбиесі – бесіктен» деген ұстаным арқылы ұрпаққа жастайынан әдеп, ұят, иман, еңбекқорлық, жауапкершілік үйретілген.Қазіргі уақытта отбасы тәрбиесіне ерекше көңіл бөлу қажет. Себебі бала ең алдымен ата-анасының ісінен үлгі алады. Егер ата-ана адал болса, бала адалдықты үйренеді. Егер ата-ана үлкенді сыйласа, бала да үлкенге құрмет көрсетеді. Сондықтан мұсылманның келбетін қалыптастыру отбасыдан басталады.

Қазақтың дәстүрі мен Ислам дінін бір-біріне қарсы қою – халқымыздың тарихи болмысын дұрыс түсінбеуден туындайды. Әрине, дінге қайшы келетін кейбір әдеттер болуы мүмкін. Бірақ ғасырлар бойы қалыптасқан көптеген ұлттық салт-дәстүрлеріміз исламның адамгершілік қағидаларымен үндесіп жатыр.Бата беру, үлкенге сәлем салу, қонақ күту, жетім-жесірге қамқор болу, ағайынмен араласу, көршімен тату болу, асар жасау, садақа беру, қайырымдылық жасау сияқты дәстүрлер халқымыздың мұсылмандық болмысымен тығыз байланысты.

Ұлттық дәстүрдің мәні – оның сыртқы формасында ғана емес, тәрбиелік мазмұнында. Егер дәстүр адамды жақсылыққа, бірлікке, мейірімділікке және ізгілікке тәрбиелесе, оның қоғамдағы орны ерекше.Сондықтан қазіргі ұрпақ дәстүрді соқыр түрде қайталаумен шектелмей, оның мәнін түсінуі керек. Дәстүрді діннің негізгі қағидаларымен үйлестіре отырып, ұрпақ тәрбиесіне тиімді пайдалану – маңызды міндет.

Қазақ дәстүріндегі мұсылман тек өз отбасының қамын ойлайтын адам емес. Ол елдің тыныштығына, қоғамның бірлігіне және айналасының берекесіне үлес қосуға ұмтылады.Ислам діні қоғамдағы бейбітшілік пен татулықты жоғары бағалайды. Қазақ халқы да «Бірлік болмай, тірлік болмас» деп, ынтымақты ел болудың негізгі шарты ретінде санаған.

Мұсылман адам қоғамда бүлікке, араздыққа, өшпенділікке себеп болатын әрекеттерден аулақ болуы керек. Ол өз сөзінің жауапкершілігін түсініп, адамдар арасында татулықты насихаттауы қажет.Қазіргі ақпараттық қоғамда бұл мәселе айрықша маңызды. Әлеуметтік желіде жалған ақпарат тарату, біреуді қаралау, өсек айту, араздық туғызу – мұсылмандық әдепке жатпайды. Керісінше, мұсылман адам сөзін ойланып айтып, адамдарға пайда келтіретін ақпаратты таратуға ұмтылғаны жөн.

Қазақ дәстүріндегі мұсылманның келбетін болашақ ұрпаққа жеткізу – баршамызға ортақ міндет. Жастар ұлттық құндылықтарды, діннің асыл қағидаларын және заманауи білімді қатар меңгеруі керек.Бүгінгі жас – ертеңгі отбасының тірегі, қоғамның белсенді мүшесі, елдің болашағы. Сондықтан оның бойында имандылықпен қатар білімге құштарлық, еңбекқорлық, жауапкершілік және отансүйгіштік қасиеттер қалыптасуы қажет.

Жастарға дінді тек тыйымдар жиынтығы ретінде түсіндіру жеткіліксіз. Оларға Исламның мейірім, білім, адалдық, әділет, тазалық және жауапкершілік діні екенін түсіндіру қажет.

Сол сияқты ұлттық дәстүрді де өткеннің ескілігі ретінде қарамай, оның тәрбиелік мәнін көрсету маңызды. Дәстүрін білген жас өз тамырын таниды. Дінін білген жас рухани бағытын айқындайды. Ал екеуін үйлестіре білген ұрпақ елдің тұтастығы мен болашағына қызмет етеді.

Қазақ дәстүріндегі мұсылманның келбеті – бір ғана сыртқы сипатпен өлшенбейтін тұтас рухани бейне. Оның негізінде иман, адалдық, көркем мінез, ата-анаға құрмет, үлкенге ізет, кішіге қамқорлық, отбасына жауапкершілік, елге қызмет және қоғамға пайда келтіру секілді асыл қасиеттер жатыр.Қазақ халқының дәстүрлі тәрбиесі мен Ислам дінінің адамгершілік қағидалары ғасырлар бойы бір-бірін толықтырып келді. Сондықтан ұлттық құндылықтарды дәріптеу – діннің рухани тәрбиесін күшейтудің бір жолы.

Нағыз мұсылман – тек сөзбен емес, ісімен көрінетін адам. Оның иманы мінезінен, тәрбиесі қарым-қатынасынан, адамгершілігі ісінен байқалады. Ол өз отбасына мейірімді, ата-анасына құрметті, көршісіне ізетті, қоғамға пайдалы, еліне адал болуға ұмтылады. Бүгінгі ұрпаққа қалдырар ең үлкен аманатымыздың бірі – иманды, тәрбиелі, білімді әрі ұлттық болмысын сақтаған азамат тәрбиелеу. Қазақтың дәстүріндегі мұсылманның шынайы келбеті де осындай қасиеттердің бірлігінен көрінеді. Иман мен ізгілік, дін мен дәстүр, ұлттық тәрбие мен адамгершілік құндылықтар өзара үйлесім тапқанда ғана қоғамның рухани тұтастығы қалыптасады. Ал мұндай қоғамның негізі – жүрегінде иманы, бойында әдебі, сөзінде шындығы, ісінде адалдығы бар азаматтар.

Турабаев Қадырбек Абенұлы

Жамбыл облысы Байзақ ауданы

Жетібай ауылы «Ақыл ата» мешітінің имамы