Мәуліт – мұсылман жұртшылығы арасында ғасырлар бойы қалыптасқан, ардақты Мұхаммед Пайғамбардың (с.а.у.) өмірі мен өнегесін еске алып, оның көркем мінезі мен адамзатқа жеткізген ізгі үндеуін насихаттауға арналған рухани дәстүр. Араб тіліндегі «мәуліт» сөзі дүниеге келу, туылу деген мағынаны білдірсе, діни әдебиетте бұл атау Пайғамбарымыздың (с.а.у.) дүниеге келуі мен өмір жолын баяндайтын шығармаларға да қатысты қолданылған.

Мәуліт дәстүрінің тарихына көз жүгірткенде, оның қалыптасуы бір күнде немесе бір кезеңде жүзеге аспағанын аңғаруға болады. Тарихи еңбектерде Пайғамбарымыздың (с.а.у.) туған күні мен айын қасиет тұтып, арнайы атап өтуге қатысты алғашқы жазба деректер ортағасырлық Мысырдағы Фатимилер кезеңімен байланыстырылады, ал кейін бұл дәстүр мұсылман әлемінің өзге өңірлеріне де таралған.

         Сүнниттік ортадағы Мәуліт дәстүрінің кең көлемде қалыптасуында Ирактың солтүстігіндегі Ирбил қаласында 1207 жылы өткізілген үлкен жиынның тарихи орны ерекше аталады. Сол кезеңде Ирбил билеушісі Мұзаффаруддин Көкбөрі ұйымдастырған Мәуліт шараларында Пайғамбарымыздың (с.а.у.) өмірі баяндалып, оған арналған мадақ жырлары оқылғаны жөнінде деректер бар. Мәуліттің тарихы тек мерекелік дастархан немесе жиын өткізумен шектелмейді, өйткені оның айналасында Пайғамбарымыздың (с.а.у.) өмірін, мінез-құлқын, өнегесін және адамзатқа қалдырған рухани мұрасын баяндайтын әдебиет қалыптасты. Уақыт өте келе мәулітке арналған шығармалар араб, түркі және басқа да мұсылман халықтарының әдеби ортасына еніп, діни-танымдық мұраның бір бөлігіне айналды.

         Мұсылман қауымы Мәулітті өткізгенде Құран аяттарын оқып, салауат айтып, Пайғамбарымыздың (с.а.у.) сирасы мен өнегелі өмірінен ғибратты әңгімелер тыңдап, мұқтаж жандарға көмек көрсету секілді ізгі амалдарға мән берген. Осы арқылы Мәуліттің мәні сыртқы рәсімнен гөрі адамның жүрегіндегі имандылықты күшейтіп, көркем мінезді қалыптастыруға ұмтылысымен сабақтасып отырған. Алайда Мәулітті атап өтудің діни үкімі мен формасына қатысты ғалымдар арасында әр кезеңде әртүрлі пікірлер болғанын да ескерген жөн; кейбір ғалымдар оны рұқсат етілген ізгі дәстүр ретінде қарастырса, енді бір бөлігі діни жаңалық мәселесі тұрғысынан сын көзбен бағалаған. Сондықтан Мәуліт мәселесін сөз еткенде тарихи дәстүр мен шариғаттағы құлшылықтың нақты түрлерін бір-бірінен ажыратып қарау маңызды.

Қазақ даласына да ислам өркениетімен бірге Пайғамбарымыздың (с.а.у.) өмірін насихаттайтын қисса-дастандар, мадақ жырлар мен діни шығармалар таралып, халықтың рухани дүниесіне өзіндік із қалдырды. Әсіресе ел арасында мәуліт оқу арқылы салауат айту, ізгілікке шақыру, үлкенге құрмет, кішіге ізет және ағайын арасындағы татулық секілді адамгершілік құндылықтарды дәріптеу дәстүрі орнықты.

Мәуліттің ең басты тағылымы – Пайғамбарымыздың (с.а.у.) есімін атаумен ғана шектелмей, оның өміріндегі сабыр, кешірім, мейірім, адалдық пен әділдік секілді қасиеттерді күнделікті тіршілікте үлгі ету. Өйткені адамзатқа жіберілген соңғы пайғамбардың (с.а.у.) ғұмыры – бір дәуірдің тарихы ғана емес, адамдық болмысты кемелдендіруге бағытталған өнегелі жол. Сондықтан Мәуліт – өткенді еске алумен қатар, бүгінгі адамға өзін-өзі таразылауға мүмкіндік беретін рухани сәт, жүрекке иман жылуын ұялатып, қоғамды ізгілікке үндейтін тағылымды дәстүр ретінде бағаланады. Оның мәнін дұрыс түсіну – Пайғамбарымыздың (с.а.у.) өмірін терең танып, оның көркем мінезін бойға сіңіруге және адамдар арасындағы мейірім мен бауырластықты нығайтуға ұмтылудан көрінеді.

Жайна Бекназарова

Жамбыл аудандық орталық «Бәйдібек» мешітінің ұстазы