Адам баласының тілі — үлкен нығмет. Бір ауыз сөзбен адамды қуантамыз, көңілін көтереміз, татуластырамыз. Бірақ сол тіл арқылы біреудің абыройын төгіп, жүрегін жаралап, өзіміздің де ақыретімізге зиян келтіруіміз мүмкін. Сондықтан Ислам дінінде тілге ие болуға ерекше мән берілген. Сол тілдің үлкен күнәларының бірі — ғайбат.

Ғайбат — бір мұсылман бауырыңды оның сыртынан, егер ол естісе көңіліне тиетін кемшілігімен еске алу. Айтылған нәрсе адамда шын болса — ғайбат. Ал айтылған нәрсе шындыққа сәйкес келмесе, оның күнәсі одан да ауыр болып, жалаға айналады. Алла Тағала Құранда: «Бір-біріңді ғайбаттамаңдар. Сендердің біреулерің өлген бауырының етін жеуді жақсы көре ме? Әрине, одан жиіркенесіңдер» (Хужурат сүресі, 12-аят). Бұл аят ғайбаттың қаншалықты ауыр күнә екенін өте әсерлі түрде көрсетеді. Алла Тағала ғайбатты өлген адамның етін жеуге ұқсатады. Себебі ғайбат айтылған адамның өзі сол жерде жоқ, өзін қорғай алмайды. Оның абыройына нұқсан келтірілгенімен, ол жауап бере алмайды.

Ғайбаттың ең үлкен зияны — адамның ақыретіне қауіп төндіруі. Кейбір адам ғайбатты жеңіл нәрсе деп ойлайды: «Мен өтірік айтып тұрған жоқпын ғой», «Оның бәрін жұрт біледі», «Мен жай ғана айтып қойдым», «Өзі сондай адам», — деп өзін ақтауға тырысады. Бірақ адамның кемшілігін оның артынан айту — егер ол сөз оған ұнамаса — ғайбат болып табылады. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен игілігі болсын)  сахабаларға ғайбаттың не екенін түсіндіріп, адамның бауыры туралы оған ұнамайтын нәрсені айту екенін баяндаған. Сахабалар: «Егер айтқанымыз бауырымызда бар болса ше?» деп сұрағанда, Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен игілігі болсын)   оның бойындағы нәрсені айтсаң — ғайбат, ал бойында жоқ нәрсені айтсаң — жала болатынын түсіндірген. Демек, «өтірік емес қой» деген сөз ғайбатты ақтамайды.

Ғайбат жүректі қарайтады

Адам біреудің кемшілігін көп айтқан сайын өз жүрегіндегі мейірімділік азая бастайды. Біреудің қателігін көргенде оны түзетуге көмектесудің орнына сыртынан талқылау әдетке айналады. Бір адамның кемшілігін айтып болған соң, екінші адам туралы сөз қозғалады. Сөйтіп, бір қарағанда жай ғана әңгіме сияқты көрінген нәрсе үлкен күнәға айналады. Ғайбат адамның жүрегін мынадай нәрселерге үйретеді: Өзгенің кемшілігін іздеуге; Өзін өзгеден жоғары санауға; Қызғанышқа; Тәкаппарлыққа; Адамдарды жамандауға; Өтірік пен өсекке; Бауырмалдықтың жоғалуына. Ал мұсылманның міндеті — өзгенің айыбын іздеу емес, ең алдымен өзінің кемшілігін түзету.

Ғайбат адамдар арасындағы берекені кетіреді

Бір отбасыда, бір ауылда, бір жұмыста немесе бір ортада адамдардың арасына іріткі салатын нәрселердің бірі — ғайбат пен өсек. Бір адамның айтқан сөзі екінші адамға жетеді. Ол ренжиді. Үшінші адам араласады. Содан кейін достық бұзылады, туыстар өкпелеседі, көршілер араздасады. Кейде адамдардың жылдар бойы қалыптасқан қарым-қатынасы бір ғана орынсыз сөзден бұзылып жатады. Сондықтан мұсылман адам әрбір сөзін өлшеп сөйлеуі керек. «Бұл сөзді айтсам, біреуге пайдасы тие ме, әлде зияны тие ме?» деп ойлану — үлкен сақтық.

Ғайбаттың әлеуметтік желідегі түрлері

Бүгінгі таңда ғайбаттың түрлері көбейіп кетті. Бұрын адамдар бір жерде отырып сөйлессе, қазіргі кезде телефон арқылы, әлеуметтік желі арқылы, чаттарда біреуді талқылау оңай болып қалды. Біреудің суретіне қарап оның сыртынан сөйлеу, біреудің жеке мәселесін жұртқа тарату, бір адамның кемшілігін әзілге айналдыру, оның абыройына тиетін пікір жазу — мұның бәрінен мұсылман сақ болуы қажет. Әсіресе топтық чаттарда: «Пәленше сондай екен», «Пәленшенің жағдайын білесің бе?», «Оның мынадай кемшілігі бар», — деген сияқты әңгімелер басталса, оған қосылмай тоқтаған дұрыс. Өйткені ғайбатты бастаған адам ғана емес, оны қызығып тыңдап, жалғастырып, таратып отырған адам да үлкен жауапкершілікке түседі.

Біреудің айыбын жасыру

Ислам адамды өзгенің кемшілігін іздеуге емес, мүмкіндігінше оны жабуға үйретеді. Егер бір адамның қателігін білсек, оны елге жариялаудың орнына оңаша сөйлесіп, дұрыс жолға шақырған әлдеқайда жақсы. Біреудің айыбын бүкіл жұртқа жайып салу — оны түзетудің жолы емес. Керісінше, кейде адамның ар-намысына тиіп, оны одан сайын қиын жағдайға түсіруі мүмкін. Мұсылманның мінезі мынадай болуы керек: «Мен оның кемшілігін жарияламаймын. Егер көмектесе алсам, көмектесемін. Түзете алмасам, тым болмаса тіліммен зиян келтірмеймін».

Өзіміз ғайбат айтып жүргенімізді қалай білеміз?

Кейде адам өзінің ғайбат айтып отырғанын байқамай қалады. Сондықтан  өзімізге бірнеше сұрақ қойып көрейік:

1. Бұл сөзді мен сол адамның алдында айта аламын ба? Егер оның алдында айтуға ұялатын болсақ, сыртынан айтудың өзі күмәнді.
2. Бұл сөздің оған пайдасы бар ма? Егер пайдасы жоқ болса, не үшін айтып отырмыз?
3. Мен өзім туралы осындай әңгімені естісем, қалай қабылдар едім? Егер көңілімізге тиетін болса, басқа адамға да ауыр болуы мүмкін.
4. Мен бұл әңгімені Алланың разылығы үшін айтып тұрмын ба? Егер мақсатымыз біреуді төмендету, күлкі ету немесе өзімізді жоғары көрсету болса, онда тоқтаған жөн.

Ғайбаттан сақтанудың жолдары

Ғайбаттан құтылу үшін ең алдымен тілге бақылау қою керек.

1. Аз сөйлеуге үйрену. Көп сөйлеген адамның қателесуі де көп болады. Сондықтан қажетсіз әңгімені азайту — үлкен тәрбие.
2. Әңгіме ғайбатқа айналса, тақырыпты өзгерту. Біреу басқа адамды жамандай бастаса: «Қойыңыз, оның сыртынан сөйлемейік» немесе «Басқа тақырып сөйлесейік» деп әңгімені тоқтатуға болады.
3. Өз кемшілігімізді ойлау. Біреудің кемшілігін айтқымыз келгенде: «Менің де адамдар білмейтін кемшіліктерім бар шығар» деп ойланайық. Бұл жүректі жұмсартады.
4. Жақсылық айтуға дағдылану. Егер бір адам туралы сөйлесетін болсақ, оның жақсы қасиетін айтуға тырысайық. Біреуді жамандағаннан гөрі, біреуді мақтау — жүрекке де, қоғамға да пайдалы.
5. Тілге жауап беретінімізді есте сақтау. Әрбір сөзіміз жазылып, есепке алынатынын ұмытпау керек.

Сондықтан ауыздан шыққан сөзді қайтара алмайтынымызды есте ұстаған жөн. Ғайбат айтылған жерде не істеу керек? Егер отырған ортада біреуді ғайбаттап жатса, мұсылман адамның бірнеше жолы бар. Ең дұрысы — әңгімені тоқтатуға тырысу. Мысалы: «Бауырлар, ол адамның сыртынан сөйлеспейік» деуге болады. Егер оны тоқтату мүмкін болмаса, әңгімені жалғастырмай, басқа тақырыпқа ауысқан дұрыс. Ал ғайбатқа күліп, қызығып, қосымша ақпарат сұрап отыру — дұрыс әрекет емес.

Ғайбаттың ең қауіпті жері

Қауіптілігі — адам оны жасағанда өзінің күнә жасап жатқанын сезбеуі мүмкін. Ұрлық жасаған адам өзінің ұрлық жасағанын біледі. Біреуге зиян келтірген адам өзінің қателескенін түсінеді. Ал ғайбат кейде қарапайым әңгіме сияқты көрінеді. Сондықтан: «Біз жай ғана сөйлесіп отырмыз» деген ойдан сақ болу керек. Әңгіме де құлшылыққа айналуы мүмкін, күнәға да айналуы мүмкін. Бір ауыз сөз адамның жүрегін жаралайды. Бір ауыз сөз екі адамды араздастырады. Бір ауыз сөз отбасының тыныштығын бұзады. Бір ауыз сөз адамның абыройына нұқсан келтіреді. Сондықтан мұсылман адам өзінің тілін күзетуі қажет. Өзгенің айыбын іздемейік. Адам баласы мінсіз емес. Әрқайсымыздың қателігіміз, әлсіздігіміз бар. Бүгін біз біреудің кемшілігін айтып күлуіміз мүмкін. Ертең сол кемшілік өз басымызға сынақ болып келуі мүмкін. Сондықтан өзгеге мейірімділікпен қарайық. Біреудің сүрінгенін көргенде оны итермей, қолынан ұстайық. Біреудің қателігін көргенде оны масқараламай, түзелуіне себеп болайық. Біреудің әлсіздігін көргенде оны талқыламай, дұға етейік. Міне, мұсылмандық мінез осындай.

Ғайбат — жай ғана сөз емес. Ол адамның абыройына, жүрегіне, қарым-қатынасына және ең маңыздысы — ақыретіне зиян келтіруі мүмкін үлкен күнә. Сондықтан әрбір мұсылман өз тілін бақылауы керек. Біреудің сыртынан сөз қозғалса — үндемей қалу да үлкен тәрбие. Біреуді жамандауға мүмкіндік туса — жақсы сөз айту одан да көркем. Біреудің айыбын білсек —жарияламай, жасыруға тырысуымыз керек. Өйткені біз де бір күні өз кемшіліктеріміздің кешірілуіне мұқтаж боламыз. Алла Тағала баршамызды ғайбаттан, өсектен, жаладан және орынсыз сөзден сақтасын. Тілімізді зікірге, жақсы сөзге, насихатқа және адамдарға пайда келтіретін сөздерге жұмсауды нәсіп етсін. Жүрегімізге мейірім, тілімізге тәртіп, мінезімізге көркемдік берсін. Әмин.

 Базарбай Беделбаев

Қордай ауданы, Сұлутөр ауылы «Сұлутөр» мешіті