Дін мен дәстүр – құстың қос қанаты секілді, ұлтымыздың рухани болмысын құрайтын егіз ұғым. Көп жағдайда «дін дәстүрді жоққа шығарады» немесе «дәстүр дінге қайшы» деген қате түсініктер кездесіп жатады. Алайда, Ислам діні халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан, адамзатқа зияны жоқ, игілікке негізделген әдет-ғұрыптарын ешқашан теріске шығармаған. Керісінше, оны «ғүрф» (ізгі әдет-ғұрып) ретінде шариғаттың жанама қайнар көздерінің бірі ретінде қабылдаған.

Ұлт ретінде сақталып, ел ретінде еңсе көтеруіміздің сыры – біздің ғасырлар бойы қалыптасқан рухани кодымызда. Ал сол кодтың өзегі – дін мен дәстүр. Дәстүр – ұлттың мінезі, мәдениеті мен тұрмыс-салты болса, дін – сол мінезді тәрбиелеп, дұрыс бағытқа салып тұратын иман нұры. Қазақ даласына Ислам діні келгенде, ол халқымыздың ізгі салт-санасымен бітеқайнасып кетті. Бүгінгі жаһандану заманында осы екі құндылықты бір-біріне қарсы қою, немесе бірінсіз бірін өмір сүре алады деп ойлау – ұлттық болмысымызды тамырынан балталаумен тең.

Ислам діні жергілікті халықтардың мәдениетін толығымен жойып, бәрін бір қалыпқа салуды мақсат етпейді. Қайта, адамгершілікке, әділдікке қайшы келмейтін кез келген жақсы дәстүрді құптайды.

Алла Тағала қасиетті Құранның «Ағраф» сүресі, 199-аятында Пайғамбарымызға (с.ғ.с.) былай деп бұйырған: «Кешірімділік жолын ұстан, ғұрыппен (жақсылықпен, ізгі әдет-ғұрыппен) әмір ет және надандардан теріс айнал!»

Бұл аяттағы «ғұрып» сөзі – адамдар арасында жақсы деп танылған, шариғаттың негізгі қағидаларына (Аллаға серік қосу, харам амалдар жасау сияқты) қайшы келмейтін әдет-салттарды білдіреді. Қазақтың үлкенді сыйлауы, сәлемдесу әдебі, жетімін жылатпауы – осы Құран нұсқаған ізгі ғұрыптың нақты көріністері.

Ардақты Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өміріне үңілсек, оның да араб халқының Исламға дейінгі ізгі салттарын (мысалы, қонақжайлылық, сертке беріктік, туыстық қатынасты үзбеу) сол қалпында қалдырып, тіпті оларды мақтағанын көреміз.

Фиқһ (ислам құқығы) ғалымдары осы қағидаларды негізге ала отырып: «Әдет-ғұрып – үкім шығаруда негізге алынады» деген ережені бекіткен.

Қазақтың әрбір дерлік салтының астарынан Исламның иісі аңқып тұрады. Интернет кеңістігінде де, тарихи деректерде де бұған дәлелдер жеткілікті:

Қонақжайлылық және «Құдайы қонақ»: Қазақ үйіне келген бейтаныс адамды «Құдайы қонақ» деп атап, төріне шығарған, ең тәттісін алдына тосқан. Бұл – Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.): «Кімде-кім Аллаға және ақырет күніне иман келтірген болса, қонағын сыйласын» (Имам Бухари) деген хадисінің қазақ тұрмысына сіңіп кеткен нұсқасы.

Тұсаукесер салты: Бала қаз-қаз тұрғанда, оның тұсауын ала жіппен кеседі. Бұл жіптің ақ пен қарадан өрілуі – баланың болашақта «ешкімнің ала жібін аттамасын», яғни біреудің хақына кірмесін, ұрлық жасамасын деген ниеттен туған. Бұл – Исламдағы харам мен адалды ажырату, өзгенің мүлкіне қол сұқпау туралы ұлы тәрбие сағаты.

Сәлемдесу және үлкенді сыйлау: Қазақтың «Ассалаумағалейкум» деп оң қолын кеудесіне қойып сәлем беруі, үлкеннің алдын кесіп өтпеуі – діндегі әдептіліктің шыңы. Хадисте:«Кішілерімізге мейірімділік танытпаған және үлкендеріміздің хақын білмеген (сыйламаған) адам бізден емес» (Имам Термизи) делінген.

Қорыта айтқанда, дін – бұл мәңгілік ағаштың тамыры болса, дәстүр – сол ағаштың жайқалған жапырағы мен жемісі. Тамырсыз ағаш кеуіп қалатыны секілді, дінсіз дәстүр де өзінің рухани мәнін жоғалтып, құрғақ ырым-жырымға айналады. Ал жапырақсыз тамырдың сұрықсыз көрінетіні сияқты, ұлттық дәстүрден ажыраған дін де халықтың жүрегіне жылулық ұялата алмайды.

Қазіргі қоғамда бізге керегі – радикализмге де, дінді мүлдем жоққа шығаратын нигилизмге де бой алдырмай, бабалар салған орта жолды ұстану. Дәстүрімізді дінімізбен суарып, дінімізді дәстүрімізбен көркемдегенде ғана ішкі бірлігіміз бекем, рухани іргетасымыз мықты болмақ.

Ержан Көшкімбай

Мойынқұм ауданының бас имамы