Адам баласы дүние есігін ашқаннан кейін оның барар соңғы тұрағы — жер қойны екені хақ. Қазақ халқы үшін зираттар — жай ғана мазарлар жиынтығы емес, ол — өткен тарихтың, бабалар аманатының және фәни дүниенің уақытша екенін еске салатын ұлы мектеп. Алайда, бүгінгі жаһандану дәуірінде зират басына барудың мәні мен әдебі, яғни «зиярат мәдениеті» таязсынып бара жатқандай. Бір тарап қабірлерді зәулім сарайдай көтеріп, бәсекеге айналдырса, екінші тарап бабалар рухына құран бағыштауды мүлдем жоққа шығарып, радикалды көзқарасқа бой алдыруда. Осы орайда зират пен зияраттың шынайы шариғи және ұлттық мәдениеті қандай болуы керек?

Ең алдымен, түбірлес бұл екі сөздің мағыналық аражігін ашып алған жөн.

Зират — өлген адамдар жерленген орын, қорым, бейіт.

Зиярат — (араб тілінен аударғанда «арнайы бас сұғу, барып көру») белгілі бір қасиетті орынға, туыстардың немесе діни, тарихи тұлғалардың қабіріне ізгі ниетпен бару, еске алу, рухына дұға бағыштау амалы.

Ислам дінінің алғашқы кезеңінде Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) адамдардың пұтқа табынушылық сарқыншақтарынан арыла қоймағанын ескеріп, қабір басына баруға уақытша тыйым салған болатын. Алайда, иман жүректерге орнығып, ақ пен қара ажыратылған соң, бұл үкім өзгерді.

Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзінің атақты хадисінде былай деген: «Мен сендерге қабірлерді зиярат етуге тыйым салған едім. Енді зиярат ете беріңдер! Өйткені ол (зиярат ету) жүректі жібітеді, көзге жас алдырады және ақыретті еске түсіреді...»(Имам Ахмад).

Осы хадис негізінде, қабір басына барудың басты мақсаты — өлгендерге табыну емес, керісінше, адамның өзінің де бір күн осы топырақ астына кіретінін ойлап, тәубеге келуі, жүрегін дүниеқоңыздықтан тазартуы болып табылады.

Қазақ халқы «Өлі разы болмай, тірі байымайды» деген қағиданы ұстанған. Бұл жердегі «разылық» — өлілердің тірілерге байлық беруі емес, тірілердің өткендерін ұмытпай, олардың атынан садақа беріп, Құран оқып, дұға қылғандағы рухтардың тыныштық табуы.

Жаратушы Иеміз қасиетті Құранның «Хашр» сүресі, 10-аятында өткендерге дұға етудің көркем үлгісін былай деп үйретеді: «Олардан кейін келгендер: «Раббымыз! Бізді әрі бізден бұрын иман келтірген бауырларымызды кешіре көр!..» — деп айтады».

Зиярат мәдениетінің негізгі өзегі де — осы. Қабір басында тек қана Алла Тағаладан марқұмдардың күнәсін кешуін тілеп, дұға жасалады.

Бүгінгі таңда зират басында шариғатқа да, ұлттық мінезге де жат келеңсіз көріністер белең алып тұр. Соның ең сорақысы — мазар көтерудегі бәсекелестік пен ысырапшылдық. Қабір басына зәулім үйлер тұрғызу, мәрмәрдан мүсін соғып, суретін салу — Ислам фиқһында құпталмайтын, харамға жақын амалдар. Зират — байлық сыналатын орын емес, теңдік орнайтын орын. Топырақ астында хан да, қара да бірдей ақ кепінмен жатады.

Сондай-ақ, зиярат ету барысында қабірге табыну, мазардың тасын сүю, ағаштарға шүберек байлау сияқты ырымдар — дініміздегі ең ауыр күнә — «ширкке» (Аллаға серік қосуға) алып келетін қауіпті әрекеттер. Көмекті қабірдегі өлі адамнан емес, тек Әлемдердің Раббысы Алладан ғана сұрау қажет.

Қорыта айтқанда, зират пен зиярат мәдениеті — ұлттың рухани кемелдігінің көрсеткіші. Зираттардың таза, жинақы, артық ысырапсыз болуы — біздің мәдениетімізді көрсетсе, зияраттың әдеппен, тек иман шеңберінде жасалуы — діни сауаттылығымыздың белгісі. Бабалар қорымының жанынан өткенде көлігінің музыкасын өшіріп, іштей дұға бағыштаған қазақтың тәрбиесі — нағыз зиярат мәдениетінің озық үлгісі.

Өткенін құрметтемеген халықтың болашағы бұлыңғыр. Ендеше, ата-бабамыздың рухын шариғат шеңберінде аялап, қабірстанды тәкәппарлықтың емес, тәубенің мекені ретінде қабылдау — әрбір саналы азаматтың тіріліктегі қарызы мен парызы.

Ержан Көшкімбай

Мойынқұм ауданының бас имамы