Ислам діні – адамзат баласын көркем мінезге, әділетке және адалдыққа тәрбиелейтін кемел дін. Исламдағы ең маңызды моральдық құндылықтардың бірі – адалдық. Адалдық адамның Алла Тағала алдындағы жауапкершілігін, қоғаммен қарым-қатынасын және өз ар-ұятымен байланысын айқындайды. Құран Кәрім мен Пайғамбарымыз Мұхаммедтің ( Оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын ) сүннетінде адалдық иманның негізі, мұсылманның айнасы ретінде сипатталады.

ҚМДБ-ның төрағасы Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы хазіретіміз адалдықты насихаттау мақсатында 2026 жылды «Ислам және адал қоғам» жылы деп жариялады.

Бұл мақалада Исламдағы адалдық ұғымының мәні, оның түрлері, Құран мен хадистердегі орны, жеке тұлға мен қоғам өміріндегі рөлі кеңінен қарастырылады.

1. Адалдық ұғымының мәні

«Адал» сөзі араб тіліндегі «халал» ұғымымен тығыз байланысты. Адалдық – шариғатқа сай, рұқсат етілген, таза және әділетті болу дегенді білдіреді. Исламда адалдық тек қана тағам мен табысқа қатысты емес, ол адамның ниеті, сөзі, іс-әрекеті, қарым-қатынасы сияқты барлық өмір саласын қамтиды.

Ислам түсінігінде адал адам:

         •        Шыншыл болады;

         •        Аманатқа қиянат жасамайды;

         •        Біреудің ақысын жемейді;

         •        Әділетсіздікке бармайды;

         •        Харамнан сақтанады.

Адалдық – иманның көрінісі. Иман жүректе орныққанда, ол адамның мінез-құлқынан айқын байқалады.

2. Құран Кәрімдегі адалдық туралы аяттар

Құран Кәрімде адалдық пен әділеттілікке шақыратын көптеген аяттар бар. Алла Тағала адал болуды әмір етіп, харамнан аулақ болуды бұйырады.

«Ей, адамдар! Жер бетіндегі адал әрі таза нәрселерден жеңдер»(Бақара сүресі, 168-аят)

Бұл аят адал ризықтың адамның рухани және тән саулығына тікелей әсер ететінін көрсетеді.

Басқа бір аятта: «Алла әділеттілікті, жақсылықты және туыстық көмекті бұйырады» (Нахыл сүресі, 90-аят)

Әділет пен адалдық – қоғамның тұрақтылығы мен берекесінің кепілі екені осы аятта анық көрінеді.

3. Пайғамбар (Оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) хадистеріндегі адалдық.

Пайғамбарымыз Мұхаммед (Оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын)  адалдықты мұсылманның басты сипаттарының бірі ретінде көрсеткен.

«Адалдық жақсылыққа бастайды, ал жақсылық жәннатқа бастайды» (Бухари, Муслим)

Тағы бір хадисте: «Саудада адал болған адам қиямет күні пайғамбарлармен, шыншылдармен және шәһидтермен бірге болады»

Бұл хадистер адалдықтың тек дүние емес, ақырет үшін де үлкен маңызға ие екенін дәлелдейді.

4. Адалдықтың түрлері

  1. Ризықтағы адалдық

Исламда табыстың адал жолмен табылуы – өте маңызды. Харам жолмен келген мал-мүлік береке әкелмейді.

    2. Сөздегі адалдық

Шындықты айту, өтірік пен өсектен аулақ болу – мұсылманға тән қасиет.

  3. Аманатқа адалдық

Аманатқа қиянат жасау – ауыр күнә. Мұсылман сеніп тапсырылған нәрсеге жауапкершілікпен қарауы тиіс.

4. Ниеттегі адалдық

Істің қабыл болуы ниетке байланысты. Таза ниет – адалдықтың негізі.

5. Қоғамдағы адалдықтың маңызы

Адалдық үстемдік еткен қоғамда:

         •        сенім артады;

         •        әділет орнайды;

         •        жемқорлық азаяды;

         •        рухани құндылықтар сақталады.

Ал адалдық жоғалған қоғамда сенімсіздік, әділетсіздік және берекесіздік орын алады. Сондықтан Ислам адалдықты жеке адам деңгейінде ғана емес, қоғамдық жүйенің тірегі ретінде қарастырады.

6. Қазіргі замандағы адалдық мәселесі

Бүгінгі таңда адалдық ұғымы тек діни емес, әлеуметтік маңызға ие. Адал еңбек, адал сауда, адал білім – қоғам дамуының негізгі шарттары. Ислам діні бұл мәселелерге ғасырлар бұрын-ақ нақты қағидалар орнатқан.

Ислам дініндегі адалдық – адамның рухани кемелденуіне, қоғамның тұрақты дамуына жол ашатын ұлы құндылық. Адалдық иманның жемісі, мұсылманның көркем мінезінің негізі болып табылады. Құран мен сүннетке сүйенген адал өмір – дүние мен ақыреттің бақытына жеткізеді.

Әрбір мұсылман адалдықты өмірлік ұстанымына айналдырса, қоғамда әділет, сенім және береке орнайды.

Жамбыл облысы Байзақ ауданы

Қостөбе ауылы «Қостөбе» мешітінің ұстазы

Майданбай Малика Афизуллақызы