Той – қазақ үшін ең алдымен қуаныш пен береке, ұрпақ жалғастығы мен туыстық байланыстың мерекесі. Ата-бабамыз тойды бата мен өсиеттің, өнер мен өнегенің алаңы деп білген: үйлену тойында беташар айтылып, келінге әдеп үйретілген, ақындар айтысып, ақсақалдар жас отауға ақ тілегін арнаған.

Алайда соңғы жылдары кейбір той бағдарламаларында бұл мазмұн көмескіленіп, орнын орынсыз ойындар, ұятқа қалдыратын «сайыстар», арақ-шараппен жарысу, ысырапшылдық пен көз бояушылық басып барады. Мұндай көріністер дінімізге де, ұлттық әдебімізге де жат.

Исламдағы той мен қуаныштың әдебі

Ислам тойды тыймайды, керісінше оны жариялап, қуанышпен өткізуге шақырады; тек бұл қуаныш адал шекарадан шықпауы шарт. Құранда ерлі-зайыптылық Алланың белгілерінің бірі ретінде аталады: «Сондай-ақ Оның (құдіретінің шексіздігін көрсететін) айқын дәлелдерінің бірі – оларға бауыр басып, жандарың жай тапсын деп, сендер үшін өз болмыстарыңнан жұбайлар жаратып, араларыңа сүйіспеншілік һәм мейірім сезімін ұялатқандығы. Міне, осының өзінде ақылға салып ойланатын қауым үшін ап-айқын дәлелдер мен талай ғибрат бар» («Рұм» сүресі, 21-аят). Демек, неке – ғибадат, ал той – сол ғибадаттың жариялануы.

Некені жариялау – сүннет. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Некені жариялаңдар, оны мешіттерде қиыңдар, оған дабыл (дап) қағыңдар», – деген [1]. Мәлікилік ғалым Ләхми бұл хадиске сүйеніп, некені жариялауды мұстахаб (қалаулы) іс деп бекіткен [2]. Тағы бір хадисте: «Адал мен харамның арасын ажырататын – некедегі дауыс пен дап қағу», – делінген [3].

Тойдағы рұқсат етілген қызық. Хазіреті Айша (Алла оған разы болсын) ансарлық бір кісіге келін ұзатып апарғанда, Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Уа, Айша! Қастарыңда ойын-сауық болмады ма? Ансарлар ойын-сауықты ұнатады ғой», – деген [4]. Ханафи ғалымы Мулла Әли Қари бұл жердегі «ойын-сауықты» дап қағу және ішінде күнә жоқ өлең айту деп түсіндірген [5]. Ибн Батталдың айтуынша, ғалымдар неке тойында дап қағу сияқты харам емес қызыққа рұқсат бар екеніне бірауызды келіскен [6].

Шекара қайда? Рубаий бинт Муаууиз (Алла оған разы болсын) тойында қыздар дап қағып, жыр айтып отырғанда, біреуі «Арамызда ертеңгі күнді білетін пайғамбар бар» деп айтып қалады. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Мұны қой, әуелгі айтып отырғаныңды айт», – деп, тойдағы өлеңнің өзінде де сөздің мазмұнын қадағалаған [7]. Яғни тойда әннің, жырдың, ойынның болуы емес, оның мазмұны мен әдебі басты өлшем.

Ханафи мазһабының үкімі. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы ұстанатын Ханафи мәзһабының негізгі еңбегі «Әл-Һидаяда» Марғинани былай дейді: тойға шақырылған адам ол жерден ойын-күлкі мен әншілікті (харам түрін) көрсе, оларды тоқтатуға шамасы жетсе, тоқтатады. Ал, егер ол жұрт үлгі тұтатын кісі болса және тоқтата алмаса, шығып кетуі тиіс, «өйткені онда отыру – дінге сызат түсіріп, мұсылмандарға күнәнің есігін ашу». Арақ-шарап дастарқанның үстінде болса, үлгі тұтылмайтын адам да отырмауы керек; бұған «Егер шайтан саған мұны ұмыттырса, есіңе түсер-түспес ол жерден кетіп қал. Залым қауыммен бірге бір сәт те отырма» («Әнғам» сүресі, 68) аяты дәлел. Ал күнә болатынын алдын ала білсе, мүлдем бармайды [8].

Ұяттың орны. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Адамдардың алғашқы пайғамбарлық сөзден жеткен сөзі: "Ұялмасаң, қалағаныңды істей бер”», – деген [9]. Тойдағы көптеген әдепсіз әрекеттің түп-тамыры да – осы ұяттың жоғалуы.

Тойдағы орынсыз ойындар мен әдепсіз әрекеттер

Бүгінгі тойлардағы әдепсіздік бірнеше түрге бөлінеді және олардың әрқайсысы шариғаттың да, қазақы әдептің де шегінен шығады.

1. Ұятқа қалдыратын ойындар. Мәдениеттанушы Абылайхан Қалназаров кейбір асабалардың қыз бен жігітті бірінің үстіне бірін шығарып, бірінің алдына бірін отырғызып, бірінің аяғының астынан бірін өткізетін ойындар ойнатып жүргенін, мұның бала-шаға мен үлкендердің көзінше жасалатынын айтады [11]. Әлеуметтік желіде тараған бір бейнежазбада асабаның тапсырмасымен қонақтар жерге жатып, түрлі әріптер мен пішіндерді денесімен көрсеткен; көпшілік мұны «ұяттан кеткендік» деп сынаған [10]. Шариғат тұрғысынан бөгде әйел мен ер адамның тәнінің жанасуы, әуреттің ашылуы – харам, ал оған көпшілікті күлкі үшін шақыру – күнәға үндеу.

2. Арсыз би мен «би жарыс». Асаба бастаған би жарыстарында қыздардың киімі ашылып, ұятты жағдайға қалған сәттер жиі кездеседі [10]. Ақын, асаба Болатбек Оразбаев әріптестеріне тойдағы би жарысты реттеп, адамды күлкіге қалдыратын жағдайдың алдын алу керектігін ескерткен [19].

3. Адамды мазақ ететін әзілдер. 2026 жылдың тамызында бір асабаның қонақтардың мамандығын келемеждеген әзілдері, тағы бір той жүргізушісінің қалыңдықтың анасына айтқан орынсыз сөзі қоғамда кең талқыланды [12]. Этнограф Бұлбұл Кәпқызы асабалар үлкендерді келемеждейтін, келін мен енені бір-біріне қарсы қоятын әзілдерден аулақ болуы керек деп есептейді [12]. Исламда адамды мазақтау Құранмен тыйылған: «Уа, иман келтіргендер! Араларыңнан бір қауым басқа бір қауымды келемеждемесін! Қайдан білесіңдер, бәлкім, мазаққа ұшыраған қауым өзін мазақ қылған қауымнан әлдеқайда қайырлы шығар» («Хужурат» сүресі, 11-аят).

4. Дәстүрдің бұрмалануы. Келіннің емес, күйеу баланың сәлем салуы, беташардың орнына танымал әндер, ақ кілемге орап қыз ұзату сияқты жаңа «трендтер» тойдың мәнін кетіруде [11].

5. Арақ-шарап пен ысырап. Тойдағы көптеген әдепсіздіктің бастауы – ішімдік. Ханафи фиқһында арақ дастарқан үстінде болса, ол жерде отыруға болмайтыны анық айтылған [8]. Ысырап жайлы Құран: «(Алланың өздеріңе берген нығметінен) ішіп-жеңдер, бірақ ысырап қылмаңдар, өйткені Алла ысырапқорларды ұнатпайды» («Ағраф» сүресі, 31-аят), – деп ескертеді [17].

Мәжіліс депутаттары адамды ұялтатын ойындар мен орынсыз әзілдерге заң жүзінде шектеу енгізуді ұсынғаны да мәселенің ушыққанын көрсетеді. Алайда асаба Санат Нұрбайдың айтуынша, мұндай ойындарды көп жағдайда той иелерінің өздері талап етеді [13]. Демек, жауапкершілік тек асабада емес, той иесі мен қонақтарда да бар.

Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы тойды тыю емес, оны шариғат пен ұлттық әдеп аясында өткізуді насихаттайды.

Той әдебі туралы. ҚМДБ-ның ресми сайтында жарияланған мақалада «Халифа Алтай» мешітінің наиб имамы Дәулет қажы Қабидолдин қазақ мәдениетінде той халықты біріктіретін, салт пен өнерді насихаттайтын мереке саналғанын, өткен ғасырлардағы қазақ тойларында әдепсіздікке жол берілмегенін атап өтеді. Автордың пікірінше, исламдағы той әдебі харам ас ішпеуді, жаман қылық жасамауды талап етеді, ал тойды ысырапсыз, салт-дәстүр аясында өткізудің ұрпақ тәрбиесіндегі маңызы зор [14].

Ән-күй мен уағыз мәселесі. 2026 жылдың тамызында тойда «музыка – харам» деп сөйлеген бір кісінің видеосы тарағанда, ҚМДБ ресми түсініктеме берді. Басқарма адамды арсыздыққа, азғындыққа және шариғат тыйған істерге үндейтін әндерді дін құптамайтынын, ал дін мен дәстүрдің асыл құндылықтарын дәріптейтін, Отанды қорғауға, ата-ананы қадірлеуге, ізгілікке шақыратын әндерге ғалымдардың рұқсат бергенін айтты. Сонымен бірге қыз-келіншектерді бейәдеп сөзбен кемсітуді өрескел қате деп бағалап, жұртты сөз жауапкершілігіне шақырды [15]. Бұл ұстаным жоғарыда келтірілген Рубаий хадисімен толық үндес: тойдағы өлеңнің өлшемі – оның мазмұны [7].

Ұят – иманның тармағы. ҚМДБ-ның жұма уағызында «Ұят пен иман тығыз байланыста, егер ұят кетсе, екіншісі де бірге кетеді» деген хадис келтіріліп, ұятсыздықтың адамды масқаралайтыны, ал ұяттың кез келген істі көркейтетіні түсіндіріледі [16].

Ысырапқа тосқауыл. ҚМДБ жаназа мен құдайы ас мәзірін бекітіп, дастарқанды бірнеше негізгі өніммен шектеуді ұсынды [18]. Бұл – тойдағы ысырапшылдықпен күрестің де үлгісі бола алатын нақты қадам.

Өңірлік басылымдарда да имамдар осы ойды қайталайды: тойда арам ас пен арақ-шарап болмауы, ысырапқа жол берілмеуі, ал ойын-сауық пен ән-күйдің шариғат шегінен шықпауы шарт [17].

Тойды тәрбие мен тағылымның ордасына айналдыру жолдары

Тойдың сапасы ең алдымен той иесінің ниеті мен талабына байланысты. Төмендегі қадамдар соны нақтылайды:

1. Той иесі асабамен алдын ала келіссін. Этнограф Бұлбұл Кәпқызы ұсынғандай, «біз дәстүрден озбаймыз» деген талапты асаба мен өнерпаздарға нақты қойып, ойын, әзіл, би мазмұнын алдын ала бекіту қажет [12].
2. Ішімдіксіз той – норма болсын. Ханафи мазһабы бойынша арақ қойылған дастарқанда отыруға болмайды [8]; той иесі қонақтарын осындай қиын жағдайға қалдырмауы тиіс.
3. Ойын-сауық шариғат шегінде болсын. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) тойда дап қағуды, күнәсіз өлең айтуды құптаған [4], [5]; ұлттық ойындар, айтыс, терме, жыр, күй тартыс тойдың сәнін келтіреді.
4. Тойдың тәрбиелік бөлігі жандансын. Беташар, ақсақал батасы, неке қию, жас отауға өсиет айту сияқты дәстүрлерді қайта бағдарламаның төріне шығару керек.
5. Ысырапқа жол берілмесін. Ағраф сүресінің 31-аяты мен ҚМДБ-ның ас беру тәртібі негізінде дастарқан мен шығынды қарапайым ұстау [17], [18].
6. Имамдар мен ақсақалдар үн қатсын. Мұхамеджан Тазабек айтқандай, тойдағы сөзге асабамен бірге ақсақал да, имам да, қонақ та жауапты [12]. Тойда күнә көрген, әсіресе жұрт үлгі тұтатын кісі оны жұмсақ түрде тоқтатуы, тоқтата алмаса, тойдан шығып кетуі – Ханафи ғалымдарының ұстанымы [8].
7. Асабалар қауымдастығы әдеп кодексін қабылдасын. Алматыдағы асабалар құрылтайында көтерілген бастаманы [19] жалғастырып, жол берілмейтін әрекеттердің тізімін нақты белгілеу пайдалы.

Қорытынды

Ислам тойға тыйым салмайды: некені жариялау – сүннет, тойдағы күнәсіз қызық пен дап қағуға Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзі рұқсат берген. Бірақ ұятқа қалдыратын ойындар, арсыз би, адамды мазақтайтын әзіл, арақ-шарап пен ысырап – шариғатқа да, ата-баба әдебіне де жат.

Ханафи ғалымдары тойдағы күнә «дінге сызат түсіріп, мұсылмандарға күнәнің есігін ашады» деп ескерткен. Олай болса, тойды қайтадан тәрбие мен тағылымның ордасына айналдыру – той иесінің, асабаның, имам мен ақсақалдың, әрбір қонақтың ортақ парызы. Ұят сақталған той ғана шын мәнінде «той тойға ұлассын» деген тілекке лайық.

 Тілеуберді Үсен Жанұзақұлы

 «Әл-Баақи» мешітінің имамы

Дереккөздер тізімі

Шамела кітапханасы (әл-Мактаба аш-Шамила)

[1] Әл-Бәйһақи. Ас-Сунан әл-кубра (ат-Түрки тахқиқі). – Шамела, page_id 8408; қараңыз: Ат-Тирмизи. Сунан. Неке кітабы, №1089; Ибн Мәжаһ. Сунан. Неке кітабы.

[2] Әл-Ләхми. Ат-Табсира. «Некені жариялаудың мұстахаб екені» бабы. – Шамела, page_id 1941.

[3] Әл-Бәйһақи. Ас-Сунан ас-сағир, №2593. – Шамела, page_id 2466; Ас-Сунан әл-кубра, page_id 8406.

[8] Әл-Марғинани. Әл-Һидая фи шарх Бидаят әл-мубтади. – 4-том, 365-бет. – Шамела, кітап №11820, page_id 1021.

Турас кітапханасы (turath.io)

[4] Әл-Бұхари. Сахих (Сұлтания басылымы). – 7-том, 22-бет, №5162. Сілтеме

[5] Мулла Әли әл-Қари. Мирқат әл-мафатих шарх Мишкат әл-масабих. – 5-том, 2065-бет. Сілтеме

[6] Ибн Баттал. Шарх Сахих әл-Бұхари. – 7-том, 279-бет. Сілтеме

[7] Ибн Хажар әл-Асқалани. Һидаят ар-руат (әл-Әлбани тахриджімен). – 3-том, 262-бет, №3075. Сілтеме

[9] Әл-Бұхари. Сахих. – №3484 сілтеме; №6120 сілтеме

Отандық ислами және қоғамдық БАҚ

1. «Ақырзаманның белгісі». Тойдағы ерсі ойындар мен билер желідегілерді шошытты // Massaget.kz. Сілтеме
2. Қазақ тойындағы ұятсыз ойындарға тыйым бар ма? // Newtimes.kz. Сілтеме
3. Сарқыт Ә. Діни уағыз бен әдепсіз әзіл. Қазақстанда асабалардың қызметін лицензиялау қажет пе // Informburo.kz. – 10.08.2026. Сілтеме
4. Қазақстанда тойдағы арсыз ойындар мен орынсыз әзілдерге заңмен тыйым салу ұсынылды // Stan.kz. Сілтеме
5. Қабидолдин Д. Исламда той әдебі жайлы не айтылған? // Muftyat.kz. – 02.11.2017. Сілтеме
6. Тойдағы уағызға қатысты ҚМДБ мәлімдеме жасады // Dalanews.kz. – 04.08.2026. Сілтеме
7. Ұят – иманның бір тармағы // Muftyat.kz, «Жұма мінбері». – 27.02.2018. Сілтеме
8. «Шариғат бойынша той өткізудің де өзіндік талап-тәртібі бар…» // «Ақтөбе» газеті. Сілтеме
9. Ысырапқа жол жоқ! ҚМДБ жаназа мен құдайы астың мәзірін бекітті // Informburo.kz. Сілтеме
10. «Жөнсіз әзілдер, ұятсыз ойындар болмасын!»: Асабаларға талап қойылды // Ernur.kz. Сілтеме

Құран аяттарының мағыналық аудармасы: Рұм, 21; Әнғам, 68; Хужурат, 11; Ағраф, 31.