Адам өмірі – Жаратушы тарапынан берілген ең ұлы нығметтердің бірі. Ислам діні адамды ардақты жаратылыс ретінде танып, оның өмірін, абыройын, құқығы мен қадір-қасиетін қорғауға ерекше мән береді. Бұл ұстаным ислам өркениетінің өзегінде тұрған негізгі құндылықтардың бірі болып саналады. Себебі адам өміріне құрметпен қарау – әділетті қоғам құрудың, бейбіт өмір қалыптастырудың және рухани жауапкершілікті терең сезінудің басты шарттарының бірі.

Қасиетті Құранда адам баласының мәртебесіне айрықша назар аударылған. Алла Тағала адамзатты құрметті етіп жаратқанын баяндайды. Бұл – адамның өмірі мен болмысы кездейсоқ емес, қайта ерекше қадірге ие екенін білдіреді. Ислам ілімінде адамның жаны, ақылы, ар-намысы, мал-мүлкі және ұрпағы қорғалуға тиіс негізгі құндылықтар қатарында қарастырылады. Осы өлшемдердің ішінде адам өмірінің орны тіптен жоғары. Өйткені өмір – барлық құқықтардың бастауы.

Құран Кәрімде:

«Кім біреуді нақақтан-нақақ өлтірсе, барлық адамзатты өлтіргенмен тең. Ал кім оны тірілтсе, барлық адамзатты тірілткенмен тең» деген мағынадағы аят бар («Мәидә» сүресі, 32-аят).

Бұл аят адам өмірінің исламдағы бағасын айқын көрсетеді. Бір адамның өмірін сақтау – бүкіл адамзатқа жасалған игілікпен теңестірілсе, жазықсыз жанды өлтіру – адамзаттық құндылыққа қарсы жасалған ауыр қылмыс ретінде бағаланады.

Ислам діні адам өміріне қол сұғуды ең үлкен күнәлардың бірі деп есептейді. Өйткені адам баласының өмірі жеке өзіне ғана тиесілі дүние емес, ол – Алланың аманаты. Сондықтан қандай жағдайда да әділетсіздікпен, өшпенділікпен, қатыгездікпен адамға зиян келтіру құпталмайды. Дініміздің негізгі мұраты – өмірді сақтау, қоғамды бүлік пен қантөгістен қорғау, адамдар арасындағы сенім мен татулықты нығайту.

Қасиетті Құранда тағы бір аятта:

«Өздеріңді өз қолдарыңмен қауіп-қатерге салмаңдар» деген мағына айтылады («Бақара» сүресі, 195-аят).

Бұл қағида адамның өз өміріне де жауапкершілікпен қарауға міндетті екенін аңғартады. Яғни Ислам тек өзгенің өміріне құрмет көрсетуді ғана емес, адамның өз жанын да сақтауын, денсаулығына зиян келтіретін әрекеттерден аулақ болуын талап етеді. Демек, өмір құқығы – тек сыртқы қорғаныс емес, ішкі жауапкершілікпен де тығыз байланысты ұғым.

Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (с.а.у.) хадистерінде де адам өмірінің қасиеті кеңінен баяндалған. Бір хадисте Алла Елшісі (с.а.у.) мүміннің қаны, малы және ар-намысы қол сұғылмайтын қасиетті нәрселердің қатарында екенін ескерткен. Бұл хадис адам құқығы түсінігінің Исламда өте кең аяда қарастырылатынын көрсетеді. Яғни адамның өмірін қорғау оның тәнін ғана сақтау емес, оның абыройын, ар-намысын, әлеуметтік қадірін де құрметтеу деген сөз.

Тағы бір хадисте мұсылман адамның өзгелерге қолымен де, тілімен де зиян тигізбеуі керектігі айтылған. Бұл өсиет қоғамдағы бейбітшілік мәдениетінің негізін қалайды. Өйткені кей жағдайда адам өміріне қауіп тек тікелей күш қолданудан емес, қорлау, жәбірлеу, қысым көрсету, үмітін сөндіру секілді әрекеттерден де туындайды. Сондықтан Ислам өмір құқығын тек биологиялық тіршілікпен шектемей, адамның қауіпсіз әрі қадірлі өмір сүру мүмкіндігімен байланысты қарайды.

Ислам ілімінде өмірді сақтау шариғат мақсаттарының ең бастыларының бірі саналады. Ғұламалар шариғаттың негізгі мақсаты адамның дінін, өмірін, ақылын, ұрпағын және мал-мүлкін қорғау екенін айтқан. Мұның өзі адам өмірі құқықтық әрі рухани тұрғыдан аса маңызды ұғым екенін дәлелдейді. Егер қоғамда адам өмірінің құны төмендесе, әділет әлсірейді, сенім жоғалады, қатыгездік күшейеді. Ал адам өмірі қастерленген жерде бейбітшілік те, тұрақтылық та нығая түседі.

Исламда адам өмірінің маңызы отбасы институтымен де сабақтас. Бала өмірі, ана амандығы, қарттардың құқығы, науқастарға қамқорлық көрсету, әлсіз жандарды қорғау – мұның барлығы өмірге деген құрметтің нақты көріністері. Дініміз ананы ардақтап, баланы мейіріммен өсіруге, жетімнің хақысын жемеуге, көршіге қамқор болуға, науқастың көңілін сұрауға үндейді. Бұл ұстанымдар адамның қоғамдағы орнына қарамай, оның өмірі әрдайым қадірлі екенін білдіреді.

Қазіргі кезеңде адам өмірінің құқығы туралы мәселе бұрынғыдан да өзекті. Әлемде соғыс, тұрмыстық зорлық-зомбылық, қатыгездік, құқық бұзушылық, рухани күйзеліс, адамгершілік әлсіреуі секілді құбылыстар жиі кездеседі. Осындай жағдайда исламның өмірді қорғауға бағытталған қағидаларының мәні арта түседі. Ислам ешбір жазықсыз жанға зиян келтіруге жол бермейді, қайта адамдарды татулыққа, сабырға, кешірімге, өзара құрметке шақырады.

Сонымен қатар адам өмірінің құқығын сақтау қоғамдағы заң мен тәртіптің, әділдік пен жауапкершіліктің берік болуын қажет етеді. Исламда әділ сот, аманатқа адалдық, әлсіздің хақысын қорғау, зұлымдыққа тосқауыл қою секілді қағидалар бекер айтылмаған. Өйткені құқық қорғалмаған жерде өмір де қорғалмайды. Ал өмірдің қауіпсіздігі қамтамасыз етілмеген қоғамда рухани құндылықтардың әлсіреуі заңды құбылыс.

Адам өмірін қадірлеу – мұсылмандық болмыстың ажырамас бөлігі. Бұл тек уағызда айтылатын ұғым емес, ол күнделікті тіршілікте нақты көрініс табуы тиіс. Отбасында мейірім орнату, қоғамда әділетті болу, біреуге қысым көрсетпеу, әлсізге көмектесу, науқасқа жанашырлық таныту, жетімге қамқор болу – мұның бәрі адам өмірінің құқығын іс жүзінде қорғауға жатады. Ислам мұсылманды дәл осындай жауапты ұстанымға тәрбиелейді.

Қорыта айтқанда, Исламда адам өмірі – қасиетті аманат, ал оны қорғау – үлкен міндет. Құран аяттары мен Пайғамбар хадистері адам өмірінің баға жетпес құндылық екенін анық көрсетеді. Жазықсыз жанға қастандық жасау – ауыр қылмыс, ал адам өмірін сақтау – ұлы сауап. Сондықтан әрбір адам өз өмірін де, өзгенің өмірін де қадірлей білуі керек. Бұл – дін талабы ғана емес, адамгершілік пен өркениеттің де өлшемі.

Адам өмірін ардақтау – Жаратушы аманатына адалдықтың белгісі.

Адам құқығын сақтау – әділетті қоғамның негізі.

Өмірді қорғау – иман мен ізгіліктің жарқын көрінісі.

Қасиетті дініміздің осы асыл қағидалары қоғам санасына терең орнықса, ел ішінде бейбітшілік те, өзара құрмет те, рухани тұтастық та нығая түсері анық.

Жайна Бекназарова

Жамбыл аудандық "Бәйдібек" мешітінің ДСАК ұстазы